| |
Tṛ diễn cướp cầu xưa ở Động Phí
(Hà Tây)
Theo các cụ cao niên trong làng Động Phí, xă Phương Tú(Ứng Ḥa)
Hà Tây kể lại vào khoảng trước năm 1945, những năm khô hạn giống
như năm con Tuất này, các cụ bô lăo trong làng tổ chức lễ hội
Đảo vũ vào dịp Giêng Hai để cầu trời mưa. Trong lễ Đảo vũ có tṛ
diễn cướp cầu nổi tiếng xưa ở tỉnh Hà Đông. Đây là tṛ diễn vừa
mang tính tín ngưỡng, vừa mang tính thể thao.
Như đă nói ở trên, hễ năm nào nắng nóng khô hạn, hết tháng hai
âm lịch mà trời vẫn không mưa là các cụ cao niên làng Động Phí
quyết định tổ chức tổ chức lễ Đảo vũ. Kiệu thánh được rước đến
miếu C̣ hay c̣n gọi là quán C̣. Miếu C̣ là nơi thờ hai anh em
Bạch Tượng, Bạch Địa và Đô Đài là ba vị tướng tài của Đinh Bộ
Lĩnh, có công lớn trong việc dẹp loạn 12 sứ quân thế kỷ thứ 10
được dân làng thờ phụng. Kiệu thánh được bầy trước cửa miếu C̣
một tuần lễ th́ được rước về đ́nh Đụn. Đ́nh đụn là ngôi đ́nh to,
đẹp gồm 15 gian bổ dọc h́nh chữ nhất. Tại đây, các bô lăo tế đảo
vũ ở cửa đ́nh, c̣n ở ngoài dân làng tổ chức tṛ diễn cướp cầu.
Băi cướp cầu chia thành hai khu sân được phân định ranh giới bởi
cổng nghi môn của đ́nh Đụn. Sân trong thuộc hướng đông là khoảng
đất phía trong cổng đ́nh và sân ngoài thuộc hướng tây là khoảng
đất phía ngoài cổng đ́nh. Điểm cuối mỗi phần sân trong, sân
ngoài và điểm giữa của vạch ranh giới đều đào một hố đất sâu,
kích cỡ bằng nhau, đồng thời cả 3 hố phải thẳng hàng nhau. Lấy
hố giữa làm tâm điểm, nhất thiết khoảng cách giữa hố trước và hố
sau phải bằng nhau. Phần sân th́ như vậy, c̣n quả cầu để hai bên
tranh cướp là củ cây chuối hột được đẽo tṛn to gần bằng chiếc
nồi cấn bôi phẩm đỏ. Quân tham gia cướp cầu phải là nam giới,
được chia làm hai lực lượng. Lực lượng thứ nhất gọi là quân chạy
gậy, tương tự như trọng tài trong đấu vật mặc quần áo lương dài,
thắt lưng đỏ, đầu chít khăn đỏ. Lực lượng thứ hai là quân cướp
cầu, cởi trần đóng khố, được chia đều cho mỗi bên hai phía sân
trong, sân ngoài gọi là quân tổng thượng và quân tổng hạ. Tổng
thượng cử một cụ cao niên có uy tín mặc trang phục màu đỏ, chít
khăn đỏ, đai lưng đỏ, tay cầm cờ đỏ làm hiệu lệnh phất cờ để chỉ
đạo quân ḿnh về đem cầu bỏ vào hố. Tổng hạ cũng cắt cử một cụ
bô lăo uy tín với sắc phục và cờ màu xanh để chỉ đạo quân bỏ cầu
vào hố bên ḿnh. Đứng cạnh hai cụ là người đánh trống, đánh
chiêng đồng làm hiệu lệnh thúc giục. Bắt đầu vào trận, quả cầu
củ chuối được đặt ở hố giữa cổng nghi môn. Khi có hiệu lệnh của
chủ đám, quân chạy gậy ra hố giữa bẩy quả cầu lên mặt đất và rút
gậy chạy ra ngoài. Liền đó, quân hai bên xô tới theo hiệu lệnh
trống, kẻng và hướng cờ chỉ giằng cướp quả cầu đem về phía bên
ḿnh. Qủa cầu bằng củ chuối vừa tṛn lại dính nước cộng với nhựa
rỉ ra, gây trơn rất khó cầm nên việc tranh cướp không đơn giản.
Do vậy, hai bên cướp cầu quyết liệt kéo dài hàng vài ba giờ đồng
hồ mới đưa được cầu vào hố. Mỗi lần như vậy gọi là một keo giống
như trong đấu vật. Một ngày hai bên phải tranh cướp cầu ba keo.
Bên nào cướp được cầu bỏ hai lần vào hố trong một ngày là thắng
cuộc. Tṛ cướp cầu diễn ra ba ngày liên tiếp với 9 keo. Ngày thứ
ba sau khi cuớp đủ 9 keo BTC công bố bên thua, bên thắng. Sau
khi công bố thắng thua, quân chạy gậy mang quả cầu từ hố bên
thắng đem lên mặt đất lăn cầu đi quanh băi vài ṿng rồi thả
xuống giếng đ́nh. Cầu củ chuối nổi trên mặt nước đợi đến khi
trời mưa to th́ vớt lên bỏ đi. Theo tâm niệm của người dân Động
Phí, trong ba ngày diễn ra cướp cầu tiếng trống thúc, chiêng
giục cộng với tiếng reo ḥ đă đánh động mặt trời nên không gây
khô hạn với con người và mưa sẽ đổ xuống tưới mát đồng ruộng làm
cho mùa màng tươi tốt. Nếu trời đổ mưa n_ th́ người dân Động Phí
tâm niệm thành hoàng làng linh thiêng phù trợ cho dân và dân
làng phải tế tạ Thánh vài ngày.
Ngày nay, ở Động Phí không c̣n nghi lễ đảo vũ với tṛ diễn cướp
cầu, nhưng trong tâm trí các cụ cao tuổi vẫn c̣n in đậm dấu ấn.
Đây là một nét sinh hoạt văn hóa, thể thao độc đáo của địa
phương đang được dân làng có kế hoạch khôi phục trong thời gian
tới. Cách Động Phí không xa, ở vùng Bương Rổ, xă Nghĩa Hương(
Quốc Oai), người dân nơi đây vào dịp đầu xuân hàng năm vẫn
thường tổ chức tṛ diễn cướp cầu.
Nguồn: Báo Hà Tây |
