I. LỄ HỘI DÂN GIAN KINH

Lễ hội dân gian dân tộc Kinh bao gồm lễ tế mùa xuân, mùa thu của làng xã, các lễ hội tín ngưỡng tôn giáo và lễ cúng tổ sư của các phường hội ngành nghề.

1. Lễ hội kỳ yên mùa xuân và lễ hội thu tế của làng xã:

Theo tập tục cổ truyền, các làng xóm hằng năm thường mở lễ hội cúng tế vui chơi vào hai dịp mùa xuân, mùa thu. Mùa xuân với ý nghĩa xuân kỳ: cầu nguyện đầu xuân, mùa thu với ý nghĩa báo đáp (thu báo).

Lễ hội mùa xuân thường mở vào đầu năm mới âm lịch: mồng 1, mồng 4, hoặc mồng 6, mồng 7, mồng 9, mồng 10, mười một, do đó còn gọi là lễ xuân thủ (đầu xuân). Hầu hết các làng ở Thừa Thiên Huế đều còn cử hành lễ này, nhưng khác nhau ở mức độ lớn hay nhỏ. Lễ lớn thường có hội vui chơi, lễ nhỏ chỉ có nghi lễ cúng tế. Đa số các làng không có ngày cố định, mà thường chọn ngày tốt đầu năm. Một số lấy những ngày cố định như làng Hòa Duân, xã Phú Thuận, Phú Vang lấy ngày mồng 4; làng Thai Dương Hạ, xã Hải Dương, Hương Trà lấy ngày mồng 9, mồng 10; làng Thai Dương, thị trấn Thuận An lấy ngày 11-12/1; làng Sình xã Phú Mậu, Phú Vang lấy ngày 9 và 10/1, làng An Cư xã Lộc Hải lấy ngày 6/1 (tất cả đều là âm lịch).

Lễ hội cử hành trong 2 ngày: ngày đầu làm lễ rước thần và túc yết, ngày sau là chánh tế và hội vui xuân.

2. Một số lễ hội mùa xuân tiêu biểu:

a/ Lễ xuân thủ của làng Hòa Duân, xã Phú Thuận:

Hòa Duân là một làng ven biển ở bờ Nam cửa Eo, cũng là cửa Thuận An dưới thế kỷ XIX. Nay ở phía Nam đập Hòa Duân. Cư dân làm nghề đánh cá biển, sông đầm và làm ruộng ven đầm phá, nay làm thêm nghề nuôi trồng thủy hải sản. Làng thành lập sớm, vào cuối thế kỷ XIV, dưới triều Trần.

Chiều mồng 3 tết làng đã làm lễ túc yết, nội dung thông báo với thần linh. Rạng sáng mồng 4 là lễ chánh tế tại đình làng, với các nghi thức cổ truyền, gồm dâng hương, ba tuần dâng rượu và bái lạy, đọc chúc. Kết thúc lễ cúng, dân làng tụ hội tại bãi rộng trước sân đình để làm lễ trình nghề đầu năm.

Đây là tiết mục tái hiện lại trong hình thức một vở diễn tượng trưng nghề đánh cá của ngư dân. Một số người đóng vai người câu, người bủa lưới, một số trẻ em đóng vai cá giành mồi, mắc lưỡi câu, hoặc sa vào lưới, được bắt lấy bỏ vào quang gánh do các phụ nữ buôn cá gánh ra chợ làng. Hoạt cảnh này đơn giản mà vui nhộn, thể hiện niềm cầu chúc được mùa cá của ngư dân.

Tiếp theo là vở diễn tái hiện trò đua trải tượng trưng bằng phương thức chạy đua của các đại diện phường xóm trong làng. Trên bãi đất rộng, cắm 3 cây vè, biểu thị vè trung lưu, vè thượng lưu và vè hạ lưu. Mỗi người chạy đua tượng trưng cho chiếc trải đua. Giải đầu tiên có tính chất nghi lễ, nên 4 vị đại diện 4 phường xóm, đều mặc áo dài đen, quần trắng xắn cao lên để chạy. Tại vè thượng lưu có người đứng cầm các nhành lúa, vè hạ lưu có người cầm các xâu cá. Vừa xuất phát các “người trải” lộn vè rún để lên thượng lưu, lại vòng về hạ lưu, đến vè rún kể như được 1 vòng, tiếp tục 3 vòng thì nhận nhành lúa ở vè thượng lưu, nhận cá ở vè hạ lưu, xong lộn vè rúm để vào giật giải.

Kế đó là giải đua của các thiếu niên trai tráng trong làng cũng với nghi thức trên. Ý nghĩa cuộc đua tượng trưng này là cầu chúc cho dân làng no ấm, vừa được mùa lúa, vừa được mùa cá, đáp ứng mong ước bình dị của nhân dân.

b/ Lễ hội cầu ngư của làng Thai Dương Hạ, xã Hải Dương và làng Thai Dương, thị trấn Thuận An:

Làng Thai Dương Hạ nay thuộc xã Hải Dương, huyện Hương Trà; thôn Thai Dương nay thuộc thị trấn Thuận An, huyện Phú Vang, từ thuở ban đầu thành lập cùng với làng Thai Dương Thượng, xã Hải Dương, chỉ là một đơn vị làng cổ : làng Thai Dương. Sau đó do hoàn cảnh nghề nghiệp làm nông và làm biển khác nhau, nên chia tách thành 2 làng Thượng, Hạ. Làng Thai Dương Hạ lại phân thành 2 giáp. Sau khi cửa biển mới vỡ xong, 2 giáp bị phân cách lưu thông, nên lại tách thành 2 đơn vị: làng Thai Dương Hạ và thôn Thai Dương. Sau 1975, làng Thai Dương Hạ trực thuộc xã Hải Dương, huyện Hương Trà, riêng thôn Thai Dương trở thành xã Thuận An và gần đây sáp nhập vào thị trấn Thuận An.

Cả hai làng thôn đều thờ ngài khai canh Trương Thiều, một vị thủy tổ thành lập làng, đồng thời là người mở đầu nghề cá cho làng. Do đó hàng năm vào dịp đầu xuân, cả hai làng thôn, cũng như các làng ven biển đều có lễ xuân tế kỳ yên để tế thần linh, tổ tiên và cầu ngư.

Lễ hội xuân tế của làng Thai Dương Hạ tổ chức tại đình làng Thai Dương Hạ vào ngày mồng 9 và 10 tháng giêng. Lễ hội xuân tế của thôn Thai Dương tổ chức tại đình thôn vào ngày 11 và 12 tháng giêng. Cả hai đều theo lệ tam niên đại lễ, vào các năm tý, ngọ, mão, dậu. Từ 1975 đến nay là các năm 1975, 1978, 1981, 1984, 1987, 1990, 1993, 1996, 1999 và 2002, sắp đến là các năm 2005, 2008, 2011.

Lễ hội gồm phần nghi lễ và hội hè.

Chiều hôm trước mở đầu bằng lễ rước thần từ các am miếu về đình, nghi vệ gồm có cờ xí, lỗ bộ, chiêng trống, dàn nhạc bát âm và một đoàn người gánh chiếc ghe tượng trưng, cùng các vị hương lão, tráng niên tạo thành một đoàn rước trang nghiêm diễu hành từ đầu đến cuối làng và rước vào đình. Buổi tối là lễ túc yết, với nội dung là cúng lễ vật để cáo yết với thần linh. Sau lễ túc yết thường là đêm diễn tuồng, vừa là một nghi tiết dâng cúng, vừa để toàn dân thưởng thức.

Rạng sáng hôm sau, khoảng 2 giờ sáng là mở đầu lễ chánh tế với đầy đủ nghi thức cổ truyền dâng hương, dâng rượu tam tuần, đọc chúc với sự hòa âm của phường bát âm và chiêng trống.

Khoảng 6 giờ sáng lễ trình nghề được diễn bên ngoài sân đình. Sau 3 hồi trống lớn của vị chấp lệnh, các tráng đinh đóng vai ngư phủ, trong trang phục áo dài đen, quần dài trắng, chít khăn đỏ, thắt dây lưng vàng, tung cần câu. Lập tức đoàn trẻ em đóng vai cá (với các mũ hình cá cụ thể), tranh nhau đớp mồi. Một toán ngư phủ khác tung lưới vây đàn cá. Vòng lưới hẹp dần, một ngư phủ trên ghe nhảy xuống bắt lấy con cá to nhất đem vào đình để cúng tượng trưng cho thần linh.

Trong khi đó, trên mặt đầm phá, các ngư dân chèo ghe thuyền biểu diễn các trò kéo rớ, bủa lưới, xúc khuyết, câu mực. Lễ hội diễn tiến với màn các bà buôn cá mặc cả, trả tiền, đặt cá vào quang gánh, gánh ra chợ. Mọi người hân hoan trong niềm vui tái hiện cảnh chài lưới, mua bán tấp nập. Sau đó lễ hội trình nghề chấm dứt, để mở đầu hội đua trải trên đầm phá...

Trải là một loại thuyền đua, đóng bằng 3 tấm ván dài làm đáy và mạn, chứa được 14 tay chèo một người chèo mũi, 1 người chéo lái và 6 cặp bơi ngồi thành hai hàng, đồng loạt bơi chèo tham dự các giải đua. Có khoảng 6, 7 chiếc, trong đó mỗi chiếc do mỗi phường xóm đăng ký. Cuộc đua diễn ra nhiều giải, từ sáng đến chiều, mở đầu với 1 giải cúng với giải thưởng là mâm cau trầu rượu, kết thúc là giải phá với phần thưởng là các giải lụa đỏ, và xen giữa là nhiều giải tiền, với giải thưởng bằng tiền mặt. Mỗi giải đua với lộ trình 3 vòng 6 tráo, lộn về trung lưu quay lên vè thượng lưu, chèo xuống vè hạ lưu trở lại vè trung lưu là 1 vòng 2 tráo. Cứ như thế hết vòng thứ ba, lại vòng theo vè trung lưu để vào giật giải.

Lễ hội kết thúc khi hoàn tất giải phá vào xế chiều, chấm dứt một dịp lễ hội mùa xuân tưng bừng náo nhiệt, và mở đầu một năm làm lụng khó nhọc của nhân dân.

c/ Lễ hội mùa xuân làng Sình với hội vật truyền thống:

Làng Sình tên chữ là làng Lại Ân, xã Phú Mậu, huyện Phú Vang, cách Huế khoảng 8 km về hướng Đông Bắc, ở bờ Nam hạ lưu sông Hương. Đây là một làng nông nghiệp có các nghề phụ, nổi bật là nghề in tranh dân gian.

Lễ hội diễn ra trong ngày mồng 9 và mồng 10 tháng giêng. Sáng mồng 9 là lễ rước thần linh về đình an vị. Chiều là lễ túc yết. Rạng sáng mồng 10 là lễ chánh tế như nghi thức cổ truyền của các làng xã. Sau đó là hội vật cổ truyền tổ chức trên sới vật trước sân đình. Nghi thức khai mạc, trong đó có lễ thả đèn thăng thiên mở đầu cho hội vật. Hội diễn tiến theo trình tự lứa tuổi : nhi đồng, thiếu niên và thanh niên, suốt từ sáng đến chiều. Mỗi đô vật phải thắng 3 đối thủ mới được vào bán kết để đấu loại trực tiếp, thể thức này làm cho các trận đấu diễn ra sôi nổi. Cách tính hơn thua là đối phương phải bị vật ngã ngửa trên sới vật, chứ không theo hiệp và tính điểm.

Hội vật này không chỉ cuốn hút các đô vật ở các làng xã kế cận, mà còn có đô vật ở thành phố về tham gia, làm cho cuộc so tài càng gay cấn hơn, thu hút được nhiều khách tham quan.

d/ Lễ hội mùa xuân với trò chơi đu của một số làng khác:

Rải rác một số làng ở huyện Phong Điền, Quảng Điền như là Da Viên, Sơn Tùng xã Phong Hiền, làng Phước Yên xã Quảng Thọ, làng Thủ Lễ thị trấn Sịa hàng năm đều có tổ chức lễ hội đu. Cây đu kết cấu bằng 4 thanh tre được trồng trên bãi trống trước sân đình. Có nơi, sau lễ cúng mồng 1 tết, thanh thiếu niên nam nữ trong làng luân phiên thay nhau đánh đu, vừa thực hiện nghi lễ của làng, vừa tạo thêm niềm vui tươi hăng say trong những ngày đầu xuân. Có nơi khai trương hội đu vào ngày mồng 4, hay mồng 6 tháng giêng, cùng với một số trò chơi khác như bài chòi, đánh vật.

e/ Phiên chợ tết Gia Lạc:

Trong những ngày Tết nguyên đán, các chợ thường nghỉ bán, chỉ có hiếm hoi một ít người mua bán vặt. Nhưng tại xã Phú Thượng, huyện Phú Vang bên ven đường Nguyễn Sinh Cung cách Huế 4 km, xưa là ngã ba tiếp giáp 3 làng: Nam Phổ, Lại Thế, Ngọc Anh, còn có 1 phiên chợ nhỏ đông từ ngày mồng 1 đến hết mồng 3 tết. Chợ này vốn hình thành từ giữa thế kỷ 19, khi vị hoàng tử thứ 6 của vua Gia Long là Định Viễn Công về dựng phủ trên đất phường Tây Thượng kế cận. Để phục vụ cho nhu cầu vui chơi, nấu nướng ngày Tết của các phủ đệ trong vùng, ông đã cho tổ chức phiên chợ Gia Lạc (niềm vui tốt đẹp). Từ đó dân gian các làng xã kế cận đã đem thổ sản và sản phẩm đồ chơi ngày Tết đem bán, tạo nên cảnh mua bán đông vui trong ngày Tết. Ngày nay chỉ còn loại hàng thực phẩm, trong đó nổi tiếng là thịt bò tái. Do mặt bằng nơi đây nhỏ hẹp, nên trò chơi bài chòi lại được tổ chức trong đình chợ Nam Phổ bên kia trục đường chừng 200m.

Ngoài những lễ hội trên còn có rải rác trong các làng xã những hội vui khác như chọi gà (làng An Hòa, xã Hương Sơ), trò đua ghe của các làng sông biển khác, như các làng An Cư Đông, An Cư Tây xã Lộc Hải, huyện Phú Lộc vào ngày 6 tháng giêng...

Vào mùa thu, nửa đầu tháng 7 âm lịch là dịp đại lễ thu tế của các cộng đồng làng xã. Hầu hết mọi làng đều cử hành lễ này, bao gồm lễ rước thần an vị, lễ túc yết vào ngày hôm trước, và lễ chánh tế vào rạng sáng hôm sau, với những lễ nghi cầu cúng cổ truyền, trong tiếng chiêng trống, tiếng nhạc bát âm, và lời xướng dẫn lễ. Và hầu hết cũng chỉ có phần lễ mà không có phần hội. Cá biệt có làng An Truyền, định kỳ mở lễ chánh tế vào ngày 16-7 âm lịch là có thêm những nét đặc sắc trong trang trí và rước lễ.

II. LỄ HỘI DÂN GIAN CỦA DÂN TỘC THIỂU SỐ Ở MIỀN NÚI

Theo thời kỳ thu hoạch của vụ lúa là lễ hội cúng cơm mới của các dân tộc thiểu số ở miền núi.

Lễ hội cúng cơm mới và các lễ hội cúng Yang (thần linh) của dân tộc thiểu số ở Thừa Thiên Huế:

Tộc người Tà ôi (Ta oih), Cơ tu (Katu) cư trú dọc theo các triền suối như khe Trăn, khe Tre, khe Tà Rềnh, khe Rờ Ho, thuộc nguồn sông Bồ, sông Hương, sông A Sáp, sông A Lin ở các thung lũng A Lưới, A So, Nam Đông tại miền Đông Trường Sơn, phía Tây Thừa Thiên Huế. Họ thờ thần linh tự nhiên gọi là Yang. Theo thứ bậc từ cao đến thấp là thần Núi, thần Đất, thần Lúa, thần Suối, thần Sông, và thần Buôn bán...

a. Lễ hội cúng cơm mới:

Lễ hội này dâng lên thần Lúa (Yang Tro), đó là một nữ thần. Vì thế chủ lễ là người phụ nữ đứng đầu gia đình. Hàng năm có hai lễ cúng nữ thần Lúa: lễ Apier tổ chức vào dịp lúa vừa mọc cao khoảng đốt ngón tay, lễ này đơn giản và lễ Aja tổ chức vào kỳ thu hoạch, thường là cuối tháng 12 dương lịch, có nhiều nghi thức phong phú hơn.

Lễ Aja còn gọi là siêu aya hay Ariêu aya tổ chức tại nhà rông của làng dưới sự điều khiển của già làng (Sasai vel) và các phụ nữ chủ gia đình, cùng sự tham dự của toàn dân trong bản. Nhưng có lễ khởi đầu cúng tại rẫy để xin gặt hái và cầu bội thu.
Lễ chính tổ chức tại nhà rông là một lễ hiến sinh lớn cho thần Lúa. Tại lễ đàn, các vật ký thác của thần lúa được bày ra, như váy, áo và đồ trang sức, kèm với một số nhánh lúa nặng hạt nhất mới thu hoạch. Đỉnh cao của việc cúng thần là lễ đâm trâu.

Khâu chuẩn bị cho lễ được bắt đầu từ ít ngày trước: chọn các con vật hiến sinh (trâu, dê, lợn, gà), chuẩn bị gạo, nếp, trầm hương, tấm vải zèng mới, đội nhạc, và làm cọc buộc trâu. Chiếc cọc lớn làm bằng gỗ, trên đầu cọc cách điệu hình con chim hoặc hình người. Bên trên kết một hình tượng cây lúa làm bằng tre có năm ngọn lá và bốn gié lúa trĩu hạt uốn cong xuống, hoặc một chùm gié lúa gồm ba chén uốn cong. Cọc được chôn chặt vào đất rất vững chắc.

Mở đầu lễ đâm trâu là nghi thức cầu khấn với thần linh, nội dung là thông báo lễ cúng, vật phẩm cúng và cầu mong thần linh giúp đỡ, chứng giám. Sau lời khấn là động tác gieo quẻ bằng đồng tiền kẽm gọi là xin keo. Khi đạt được kết quả 1 đồng sấp 1 đồng ngửa thì tiến hành đâm trâu. Âm nhạc trống, cồng chiêng trổi lên cùng với động tác nhảy múa phấn khích của một tốp nam nữ thanh niên theo chiều ngược kim đồng hồ quanh cọc buộc trâu. Cùng lúc, người được chọn lựa phóng lao đâm trâu bắt đầu thao tác. Con trâu được đuổi chạy theo chiều ngược kim đồng hồ, để ngược phải, nơi có trái tim, hướng ra bên ngoài, thuận cho người đâm lao. Người đâm trâu thiện nghệ phải đâm trúng trái tim trâu với số lần đâm ít nhất. Trâu ngã xuống, vết đâm trâu luôn ở phía trên, không bị lấm đất. Trâu chết tốt là trâu ngã xuống với đầu hướng về nhà rông, hoặc đầu ngẩng cao. Lập tức, già làng lấy tấm zèng mới phủ lên mình trâu, lấy một con lợn đã bị chọc tiết làm chiếc gối kê đầu trâu. Sau đó tiếp tục lời cầu khấn và gieo quẻ để bước vào phần xẻo thịt trâu. Đuôi trâu được cắt và ném lên vật đan hình cái hom giỏ đặt trên đầu cột lễ. Đó là điềm lành, chứng tỏ lời cầu khấn đã được thần linh chấp thuận.

Thịt trâu được chia cho các bếp, riêng cái đầu và một ít gan, huyết được để lại làm lễ cúng. Lợn cũng thế. Hai con gà cũng được giết thịt và luộc chín. Lễ vật tại lễ đàn gồm có chiếc đầu trâu, đầu lợn, hai con gà luộc, một tấm zèng, trầm hương, rượu, cơm hoặc xôi. Trong niềm hứng khởi, trước ánh lửa bập bùng, mọi người cùng nhảy múa, ca hát xưng tụng cuộc sống tốt lành với tiếng nhạc trống, cồng chiêng. Sau đó cùng ăn uống chuyện trò sôi nổi suốt đêm cho đến lúc trời sáng. Đó là lúc kết thúc lễ hội.

b. Lễ cúng thần Núi và thần Đất (Yang Cutéh và Yang Koh):

Tùy theo điều kiện của mỗi làng bản, mà lễ cúng này tổ chức mỗi năm hay định kỳ 2 năm 1 lần. Người Tà ôi gọi lễ này siêu tâk a kooh hay ariêu tưk do koóh. Thời gian lễ hội kéo dài nhiều hơn và số lượng trâu hiến sinh phải từ 4 đến 5 con, trong đó có con trâu trắng do các họ trong làng bản đóng góp. Lễ hội được tổ chức ngoài trời dưới bóng cây cổ thụ gần chân núi và bờ suối. Tối hôm trước, tại mỗi nhà phải làm mâm cỗ cúng có thịt heo, gà nhằm báo cho thần linh biết nhà mình có tham gia lễ cúng. Sáng mai, tại địa điểm hành lễ, mọi người tụ hội đông đủ với trang phục truyền thống, nhưng lấy váy chít thành khăn đội đầu, cử hành các lễ đâm trâu, và nhảy múa ca hát, hưởng cỗ cúng. Lễ hội diễn ra tại đây suốt hai ngày 1 đêm, sau đó cả làng bản trở về nhà rông vui chơi, nhảy múa ca hát, với các làn điệu dân ca như cha chấp, ba boiq với các nhạc cụ như koi, teereel, khèn bè. Nội dung là hát đối đáp và tóm lược công việc đã làm trong một năm qua, kể cả cách đối nhân xử thế.
 

Trần Đại Vinh