|
| |
Dân ca Nam Bộ - một kho tàng âm điệu dân gian phong phú
 |
| |
Nói đến nghệ thuật ca hát dân gian cổ
truyền Nam Bộ mà chỉ đóng khung trong một số làn điệu vọng cổ hay bài bản cải
lương, ca nhạc tài tử, th́ quả chưa đầy đủ. Mặc dầu chúng ta không phủ nhận tính
hấp dẫn, yếu tố truyền cảm gây xúc động mạnh của các thể loại ca hát đó, nhưng
đứng trên góc độ nghiên cứu mà xem xét, th́ sự phiến diện nói trên có thể đưa
đến những nhận định không toàn diện, và hiện tượng nhầm lẫn giữa ngọn và gốc có
thể xảy ra. Nội dung vấn đề trao đổi của bài viết này nhằm t́m hiểu tính chất
phong phú của nền dân ca Nam Bộ, một bộ phận trong kho tàng âm điệu dân gian
phong phú và quư báu của đất nước ta.
Nói đến Nam Bộ, chúng ta nghĩ đến một vùng đất màu mỡ có phong cảnh thiên nhiên
xinh đẹp hữu t́nh, có tài nguyên giàu có, trù phú. Không thể quên được con người
Nam Bộ với tính t́nh cởi mở, hào hiệp, nặng nghĩa nhiều t́nh... mà h́nh như đất
nước thiêng liêng đă dành riêng cho mảnh quê phương Nam này! Từ Đồng Nai, Long
Khánh, Biên Ḥa, Đất Đỏ... với những lô cao su thẳng tắp, bạt ngàn, sừng sững
hiên ngang... như muốn vươn lên hàng triệu cánh tay xanh biếc, rậm dày... che
kín cả khoảng trời mênh mông... chúng ta đi dần xuống miền châu thổ Cửu Long với
những cái tên nghe "là lạ" "dễ thương" như: Mỹ Tho, Bến Tre, Long Xuyên, Cần Thơ,
Rạch Giá... băng qua những "tấm thảm vàng tươi" đang óng ánh trĩu cành phơi ḿnh
dưới ánh nắng chói chang của miền gấn xích đạo.
Sau đó, chúng ta sẽ được nhẹ nhàng, ung dung khua từng nhịp chèo nhặt khoan trên
những ḍng kênh lăn tăn gợn sóng, dưới những rặng dừa xanh vào những buổi chiều
êm đẹp... rồi để có dịp bâng khuâng nghe những câu ḥ về đêm ngân vang ḍng sông,
bến nước... Và khi tới tỉnh Minh Hải lắm cá nhiều tôm, đặt chân lên mũi Viên An,
mỏm đất tận cùng của quê hương phương Nam... nghe biển Đông sóng vỗ quanh năm,
một lần nữa, chúng ta càng được khẳng định thêm về khả năng vĩ đại chính phục
thiên nhiên, cải tạo hiện thực của con người trước bao nhiên biế cố. Phải chăng
phong cảnh thiên nhiên của thực tại vốn tràn đầy thơ mộng, nên càng khơi nguồn
âm điệu dạt dào cho dân ca Nam Bộ giàu chất trỡ t́nh, đậm màu thi vị... chắp
cánh cho những hoài băo ước mơ sớm trở thành hiện thực...
Chúng ta hăy làm quen với một đoạn ḥ tâm t́nh:
... ḥ ơi!... Nho nhỏ như ai, chớ c̣n nho nhỏ như em đây luôn chặt dạ bền
ḷng. Dẫu cho nước Đồng Nai có chảy cạn, đá Đồng Nai có bị ṃn, th́ thủy chung
như nhứt, trước sau em vẫn giữ sắt son lời nguyền... ơ
(Ḥ miền Đông Nam Bộ)
Hay những lời "oán trách" nhau trong điệu ḥ Trà Vinh:
Ḥ ơi... Tay cắt tay bao nỡ... ruột cắt ruột sao đành! Một lời thề biển cạn
non xanh. Chim kêu dưới suối, vượn hú trên nhành, qua không bỏ bậu ơ ơ... mà sao
bậu đành bỏ qua ơ ơ...
Cũng như tên nhiều miền của đất nước, ḥ là một điệu dân ca phổ biến ở Nam Bộ
nói riêng. Ḥ được gắn liền với sông nước, với khung cảnh êm ả, phẳng lặng. Với
một âm hưởng phóng khoáng, tự do, mang ít nhiều nhân tố "tự sự", "vịnh thán", ḥ
thường được dùng để ngợi ca hay đề cao một đạo lư tốt đẹp nào đấy như ḷng chung
thủy sắt son, niềm tin yêu chặt dạ bền ḷng... Âm điệu của các thể loại ḥ ở
từng địa phương thường không giống nhau về chi tiết luyến láy, về các xử lư các
"âm điệu" giữa câu, hay có đôi khi cũng khác nhau về kết cấu toàn bộ. Thí dụ như,
ḥ Đồng Tháp th́ kết ở một nốt thuộc "át âm", nhưng trong lúc đây, tuy cùng một
điêu thức "xon", nhưng ḥ Miền Đông, ḥ Bạc Liêu, ḥ Gia Ninh, th́ lại dùng nốt
chủ âm để kết hoàn toàn.
Kế bên những điệu ḥ trữ t́nh, êm dịu, dân ca Nam Bộ c̣n bao gồm những bài hát
lư (hay là nhữngđiệu lư). Lư là những khúc hát ngắn gọn, vui tươi, dí dỏm, mang
tính chất lạc quan yêu đời rơ nét với các dịp điệu phong phú và sinh động.
Như bài Lư ngựa ô (Nam Bộ):
Lư con ngựa... ngựa ô (2 lần)
Anh tra khớp bạc, lục lạc đồng đen
Búp sen lá đậm - Dây cương đầm thấm
Cán roi anh bịt đồng thà...
Lá anh í a đưa nàng... là anh đưa nàng về dinh (2 lần)
... Nhưng cũng có khi, lư lại được pha lẫn vào chút ít màu sắc trữ t́nh man mác
như bài Lư lu là:
Ai về gịng dứa mà qua truông
Nhắn thăm lu là với bậu ơ bậu ơi !
Bỏ buồn cho nàng ơi ! mà cho ai ?
Bỏ buồn cho nàng ơi ! mà cho anh !
Xét về phương diện âm hưởng nói chung toát ra từ các điệu ḥ và Lư Nam Bộ, chúng
ta rút ra được chất tinh khiết, chân thật, tuy mộc mạc, pha lẫn chút in âm điệu
mênh mông của ḥ, với nhịp điệu sinh động, vui phơi phới đầy tươi mát của các
điệu lư. Đặc biệt về mặt kết cấu, lư cũng có những phân biệt câu cú, khúc, đoạn
rơ ràng. Sự tŕnh bày phần âm điệu được mạch lạc, có tính nhất quán toàn bộ, và
dễ phát hiện, không cầu kỳ, phức tạp, ngổn ngang.
Cách vận dụng và xử lư các hệ thống điệu thức dân gian 5 cung hoặc 7 cung, hoặc
5 cung có thêm bớt bất thường trong thể loại lư, càng tạo thêm được nhiều sắc
thái về giọng điệu, càng làm phong phú thêm, mở rộng ra nhiều khả năng kết hợp
chặt chẽ giữa âm điệu và ngôn ngữ. Hiện nay, theo chỗ chúng tôi được biết th́
các cơ sở nghiên cứu đă sưu tầm và chỉnh lư hơn 40 điệu lư như: Lư con sáo, Lư
giao duyên, Lư cây bông, Lư chúc rượu, Lư chia tay, Lư cây g̣n, Lư con chuột, Lư
b́nh vôi v.v...
Mỗi điệu lư nói trên đều có một nội dung rơ rệt, hoặc phổ biến những kinh nghiệm
sản xuất (như Lư đất ḍng chẳng hạn), hoặc ca ngợi những đức tính tốt trong cuộc
sống (như Lư Ba Tri), cái đẹp trong thiên nhiên (Lư cây xanh) hoặc oán trách
nhau (như Lư lu là) hoặc mỉa mai, châm biếm bọn lư trưởng, cường hào (như Lư con
chuột, Lư b́nh vôi, Lư con sam). Các chủ đề nhạc trong các điệu lư rất nhiều vẻ,
dưới những h́nh thức rất độc đáo, nhưng lại rất quen thuộc với phong vị cổ
truyền của quần chúng từ lâu đời.
Lời bài hát Ru con, dân ca Nam Bộ:
Gió mùa thu... Mẹ ru con ngủ
Năm canh chầy thức đủ vừa năm
Hỡi chàng... chàng ơi !
Hỡi người... người ơi !
Em nhớ tới chàng... Em nhớ tới chàng !
Hăy nín ! nín đi con !
Hăy ngủ ! ngủ đi con !
Con hời... con hỡi...
Con hỡi... con hời... hỡi con !...
Toàn bộ nội dung của bài hát được diễn tả trong sáu câu. Chỉ với 6 câu thôi,
nhưng cũng đủ để vẽ nên một "bức tranh âm thanh" tuyệt diệu:
Chất liệu dân ca Nam Bộ đă được nhiều nhạc sĩ quen biết vận dụng vào những ca
khúc hiện đại, và có nhiều ca khúc thành công. Trần Kiết Tường là một tác giả,
ngay từ những ngày đầu Kháng chiến chống Pháp, đă có công nghiên cứu và khai
thác các chất liệu cổ truyền trong dân ca Nam Bộ.
Bài hát .... của anh là một thành công tương đối rơ
rệt nhất trong việc vận dụng và khai thác, xử lư vốn dân ca vào sáng tác được
nhân dân cả nước ưa thích như: Bài ca may áo, Qua sông, Xuân chiến khu, Câu ḥ
bên bờ Hiền Lương, Má thương ai nhứt? Cô gái Sài G̣n đi tải đạn, Người con gái
đồng bằng sông Cửu Long, Gởi anh đi đầu quân, Lên ngàn... của các nhạc sỉ Xuân
Hồng, Phạm Minh Tuấn, Hoàng Hiệp, Lư Nhất Vũ, Nguyễn Thơ, Hương Loan, Huỳnh Thơ,
Hoàng Việt, v.v... Bằng những phong cách riêng biệt, bút pháp độc đáo của ḿnh,
các nhạc sĩ kể trên đă góp công một cách đáng kể vào quá tŕnh kế thừa, tiếp tục
phát huy và nâng cao hơn nữa chất liệu quư báu cổ truyền của dân ca Nam Bộ đă
được nhân dân từ thế hệ này sang thế hệ khác ǵn giữ và nuôi dưỡng...
Dân ca là một mảnh đất trù phú, một kho tàng âm điệu vô tận, nơi tập trung của
tất cả những nhân tố thể hiện trực tiếp nhất, sinh động nhất tính cách dân tộc
của một địa phương hay một dân tộc nào đó. Và nền âm nhạc chuyên nghiệp với tất
cả những h́nh thức phong phú muôn màu muôn vẻ của nó cũng đều bắt nguồn từ di
sản dân tộc, từ vốn cổ truyền của thế hệ trước để lại. V́ thế, t́m hiểu được kho
tàng quư báu ấy đă là một chuyện không dễ, nhưng cái khó hơn hết, cái quyết định
hơn hết là cần phải biết gạn đụa, khơi trong, phải biết chọn lọc, lấy ra cái ǵ
"tinh" nhất để phục vụ tốt cho cái hiện tại. Đó là vấn đề rất thiết yếu mà các
nhạc sĩ nghiên cứu, sáng tác, biểu diễn, huấn luyện, không riêng cho một địa
phương nào, đều nhận thấy trách nhiệm của ḿnh trước nhân dân trong việc xây
dựng một nền văn học nghệ thuật tiên tiến có tính chất dân tộc và tính nhân dân
sâu sắc.
BVH-sưu tầm
|
