Home T́m Ca Dao Diễn Đàn T́m Dân Ca Phổ Nhạc T́m Câu Đố T́m Chợ Quê Góp Ư Nghe Nhạc English

Thư Mục

 
Lời Phi Lộ
Lời Giới Thiệu
Cách Sử Dụng
Dẫn Giải
Diêu Dụng
 
Ẩm Thực
Cảm Nghĩ
Chợ Quê
Cội Nguồn
Cổ Tích
Lễ Hội
Lịch Sử
Ngôn Ngữ
Nhân Vật Nữ
Nhạc Cụ Việt Nam
Phong Tục Tập Quán
Quê Ta
Tiền Tệ Việt Nam
Tiểu Luận
Văn Minh Cổ
Vui Ca Dao
 
Trang Nhạc Dân Ca
 
Liên Mạng Thành Viên
Trang Chủ
Hồng Vũ Lan Nhi 1 & 2
Phong Thủy HKH
 

 
 

 

 

 

Dân Ca Nam Bộ

ói đến nghệ thuật ca hát dân gian cổ truyền Nam Bộ mà chỉ đóng khung trong một số làn điệu vọng cổ hay bài bản Cải lương, ca nhạc tài tử, th́ quả chưa đầy đủ. Mặc dầu chúng ta không phủ nhận tính hấp dẫn, yếu tố truyền cảm gây xúc động mạnh của các thể loại ca hát đó, nhưng đứng trên góc độ nghiên cứu mà xem xét, th́ sự phiến diện nói trên có thể đưa đến những nhận định không toàn diện, và hiện tượng nhầm lẫn giữa ngọn và gốc có thể xảy ra. Nội dung vấn đề trao đổi của bài viết này nhằm t́m hiểu tính chất phong phú của nền dân ca Nam Bộ, một bộ phận trong kho tàng âm điệu dân gian phong phú và quí báu của đất nước ta.

Nói đến Nam Bộ, chúng ta nghĩ đến một vùng đất màu mỡ có phong cảnh thiên nhiên xinh đẹp hữu t́nh, có tài nguyên giàu có, trù phú. Không thể quên được con người Nam Bộ với tính t́nh cởi mở, hào hiệp, nặng nghĩa nhiều t́nh... mà h́nh như đất nước thiêng liêng đă dành riêng cho mảnh đất phương Nam này! Từ Đồng Nai, Long Khánh, Biên Ḥa, Đất Đỏ... với những lô cao su thẳng tắp, bạt ngàn, sừng sững hiên ngang... như muốn vươn lên hàng triệu cánh tay xanh biếc, rậm dày... che kín cả khoảng trời mênh mông... chúng ta đi dần xuống miền châu thổ Cửu Long với những cái tên nghe "là lạ" "dễ thương" như: Mỹ Tho, Bến Tre, Long Xuyên, Cần Thơ, Rạch Giá... băng qua những "tấm thảm vàng tươi" đang óng ánh trĩu cành phơi ḿnh dưới ánh nắng chói chang của miền gần xích đạo. Sau đó, chúng ta sẽ được nhẹ nhàng, ung dung khua từng nhịp chèo nhặt khoan trên những ḍng kênh lăn tăn gợn sóng, dưới những rặng dừa xanh vào những buổi chiều êm đẹp... rồi để có dịp bâng khuâng nghe những câu ḥ về đêm ngân vang ḍng sông, bến nước... và khi tới tỉnh Minh Hải lắm cá nhiều tôm, đặt chân lên mũi Viên An, mỏm đất tận cùng của quê hương phương Nam... nghe biển Đông sóng vỗ quanh năm, một lần nữa, chúng ta càng được khẳng định thêm về khả năng vĩ đại chinh phục thiên nhiên, cải tạo hiện thực của con người trước bao nhiêu biến cố. Phải chăng phong cảnh thiên nhiên của thực tại vốn tràn đầy thơ mộng, nên càng khơi nguồn âm điệu dạt dào cho dân ca Nam Bộ giàu chất trữ t́nh, đậm màu thi vị... chắp cánh cho những hoài băo ước mơ sớm trở thành hiện thực...

Chúng ta hăy làm quen với một đoạn ḥ tâm t́nh:

... Ḥ ơi!... Nho nhỏ như ai, chớ c̣n nho nhỏ như em đây luôn chặt dạ bền ḷng. Dẫu cho nước Đồng Nai có chảy cạn, đá Đồng Nai có bị ṃn, th́ thủy chung như nhứt, trước sau em vẫn giữ sắt son lời nguyền... ơ

(Ḥ miền Đông Nam Bộ)

Hay những lời "oán trách" nhau trong điệu ḥ Trà Vinh:

Ḥ ơi... Tay cắt tay bao nỡ... ruột cắt ruột sao đành! Một lời thề biển cạn non xanh. Chim kêu dưới suối, vượn hú trên nhành, qua không bỏ bậu ơ ơ... mà sao bậu đành bỏ qua ơ ơ...

Cũng như tên nhiều miền của đất nước, ḥ là một điệu dân ca phổ biến ở Nam Bộ nói riêng. Ḥ được gắn liền với sông nước, với khung cảnh êm ả, phẳng lặng. Với một âm hưởng phóng khoáng, tự do, mang ít nhiều nhân tố "tự sự", "vịnh thán", ḥ thường được dùng để ngợi ca hay đề cao một đạo lư tốt đẹp nào đấy như ḷng chung thủy sắt son, niềm tin yêu chặt dạ bền ḷng... Âm điệu của các thể loại ḥ ở từng địa phương thường không giống nhau về chi tiết luyến láy, về cách xử lư các "âm điệu" giữa câu, hay có đôi khi cũng khác nhau về kết cấu toàn bộ. Thí dụ như: ḥ Đồng Tháp th́ kết ở một nốt thuộc "át âm", nhưng trong lúc tuy cùng một điêu thức "xon", nhưng ḥ Miền Đông, ḥ Bạc Liêu, ḥ Gia Ninh, th́ lại dùng nốt chủ âm để kết hoàn toàn.

Việc xử lư kếu cấu này tùy thuộc vào phong cách, vào nội dung của từng vùng, nhằm thể hiện được tính cách riêng biệt, màu sắc độc đáo, chứ không phải là không có dụng ư. Thông thường do ư nghĩa của nội dung lời ḥ giữ vai tṛ quyết định, nên giai điệu của ḥ này được tiến hành theo đường nét b́nh ổn, "lên dần" hoặc "xuống dần", cố tránh những bước nhảy quăng đột xuất, nhằm tạo ra một phong vị êm đềm, nhẹ nhàng như kiểu "ngân nga, tự sự", nặng đi vào chiều sâu lắng hơn là ầm ĩ, huyên náo. Hoàn cảnh xă hội ngày càng thay đổi, nên nội dung và h́nh thức ḥ cũng được cải biên và bổ sung cho thích hợp. Ví dụ như, khi Mặt trận B́nh dân bên Pháp chiếm được nhiều thắng lợi trên địa hạt chính trị, th́ ở Nam Bộ, kế bên những loại ḥ mộc, ḥ huê t́nh, ḥ đối, ḥ thơ, ḥ truyện... lại xuất hiện thêm một loại ḥ gọi là ḥ quốc sự. Nội dung ḥ quốc sự đề cập đến những vấn đề chính trị cổ vũ và động viên tinh thần yêu nước của quần chúng. Sau đây là một đoạn của ḥ quốc sự.

Nữ (vấn):

Ḥ ơi! Trên đời mọi vật bẩn nhơ
Đều nhờ rửa nước trở nên trong lành
Đến khi nước phải nhơ tanh
Lấy ǵ mà rửa xin anh phân cùng
...

Nam (đáp):

Ḥ ơi! Em ơi trải bao thế hệ oai hùng
Nước nhà lâm nạn anh hùng ra tay
Hi sinh bao quản thân dài
Máu đào từng rửa, "nước" rày thành trong...

Nội dung lớn của ḥ phần lớn dựa trên cơ sở của lối thơ lục bát, nhưng khi xử lư th́ có thể giữ nguyên, hoặc có khi lại mở rộng dài hơn để khớp với âm điệu của câu ḥ. V́ thế việc sáng tác ra những câu ḥ được đông đảo quần chúng tham gia dễ dàng và nhanh chóng thu hút được sự hâm mộ của quần chúng. Về tháng Bảy Âm lịch, thường là mùa cấy rộ và cũng là lúc mà các "vạn" cấy (như phường, hội) được có dịp trổ tài vừa cấy giỏi lại vừa ḥ hay... và dĩ nhiên sau những lần gặp gỡ, biết mặt... biết tài nhau... là đến những lời ḥ hẹn cho những ngày sau mùa gặt hái...

Kế bên những điệu ḥ trữ t́nh, êm dịu, dân ca Nam Bộ c̣n bao gồm những bài hát lư (hay là những điệu lư). Lư là những khúc hát ngắn gọn, vui tươi, dí dỏm, mang tính chất lạc quan yêu đời rơ nét với các nhịp điệu phong phú và sinh động.

Như bài Lư ngựa ô (Nam Bộ):

Lư con ngựa... ngựa ô (2 lần)
Anh tra khớp bạc, lục lạc đồng đen
Búp sen lá đậm - Dây cương đầm thấm
Cán roi anh bịt đồng thà...
Lá anh í a đưa nàng... là anh đưa nàng về dinh (2 lần)

... Nhưng cũng có khi, lư lại được pha lẫn vào chút ít màu sắc trữ t́nh man mác như bài Lư lu là:

Ai về gịng dứa mà qua truông
Nhắn thăm lu là với bậu ơ bậu ơi!
Bỏ buồn cho nàng ơi! mà cho ai?
Bỏ buồn cho nàng ơi! mà cho anh!

Xét về phương diện âm hưởng nói chung toát ra từ các điệu ḥ và Lư Nam Bộ, chúng ta rút ra được chất tinh khiết, chân thật, tuy mộc mạc, pha lẫn chút ít âm điệu mênh mông của ḥ, với nhịp điệu sinh động, vui phơi phới đầy tươi mát của các điệu lư. Đặc biệt về mặt kết cấu, lư cũng có những phân biệt câu cú, khúc, đoạn rơ ràng. Sự tŕnh bày phần âm điệu được mạch lạc, có tính nhất quán toàn bộ, và dễ phát hiện, không cầu kỳ, phức tạp, ngổn ngang.

Cách vận dụng và xử lư các hệ thống điệu thức dân gian 5 cung hoặc 7 cung, hoặc 5 cung có thêm bớt bất thường trong thể loại lư, càng tạo thêm được nhiều sắc thái về giọng điệu, càng làm phong phú thêm, mở rộng ra nhiều khả năng kết hợp chặt chẽ giữa âm điệu và ngôn ngữ. Hiện nay, theo chỗ chúng tôi được biết th́ các cơ sở nghiên cứu đă sưu tầm và chỉnh lư hơn 40 điệu lư như: Lư con sáo, Lư giao duyên, Lư cây bông, Lư chúc rượu, Lư chia tay, Lư cây g̣n, Lư con chuột, Lư b́nh vôi v.v...

Mỗi điệu lư nói trên đều có một nội dung rơ rệt, hoặc phổ biến những kinh nghiệm sản xuất (như Lư đất ḍng chẳng hạn), hoặc ca ngợi những đức tính tốt trong cuộc sống (như Lư Ba Tri), cái đẹp trong thiên nhiên (Lư cây xanh) hoặc oán trách nhau (như Lư lu là) hoặc mỉa mai, châm biếm bọn lư trưởng, cường hào (như Lư con chuột, Lư b́nh vôi, Lư con sam). Các chủ đề nhạc trong các điệu lư rất nhiều vẻ, dưới những h́nh thức rất độc đáo, nhưng lại rất quen thuộc với phong vị cổ truyền của quần chúng từ lâu đời.

Trong quá tŕnh cải biên, bổ sung, dĩ nhiên có một số chủ đề trong các điệu lư được sáng tạo, nâng cao. Trong số ấy, chúng ta có thể lấy bài Ru con làm ví dụ. Từ bài Lư giao duyên của vùng Trị Thiên, bài Lư giao duyên của Nam Bộ đă tiến lên trong một quá tŕnh hoàn chỉnh hơn dưới một tựa đề mới là Ru con. Đó cũng là một quy luật, một đặc điểm cần lưu ư khi nghiên cứu vốn dân gian cổ truyền để chúng ta phân biệt được tính giao lưu và tính bổ sung đổi mới luôn luôn của nó.

Lời bài hát Ru con, dân ca Nam Bộ:

Gió mùa thu... Mẹ ru con ngủ
Năm canh chầy thức đủ vừa năm
Hỡi chàng... chàng ơi!
Hỡi người... người ơi!
Em nhớ tới chàng... Em nhớ tới chàng!
Hăy nín! nín đi con!
Hăy ngủ! ngủ đi con!
Con hời... con hỡi...
Con hỡi... con hời... hỡi con!...

Toàn bộ nội dung của bài hát được diễn tả trong sáu câu. Chỉ với 6 câu thôi, nhưng cũng đủ để vẽ nên một "bức tranh âm thanh" tuyệt diệu:

..."Giữa một đêm thu tĩnh mịch... lắng nghe từng cơn gió lành lạnh nhẹ lướt ngoài khung cửa... người mẹ trẻ ấy... vừa ru con, vừa nghĩ đến người thương... vừa nghĩ đến người thương, vừa ru con!...". Âm điệu đơn giản, lời lẽ ngắn gọn, cô đọng đến mức không thể nào thêm được vào đấy một nốt hay một chữ nào nữa cả...

Sự kết hợp như h́nh với bóng của âm điệu và lời ca đă thúc đẩy thêm nhanh chóng sự gần gũi giữa h́nh tượng nghệ thuật và quần chúng. Có những lúc, chúng ta như nghe được cả những nức nở, nghẹn ngào... đang trào lên từng đợt, từng đợt như:

Hăy nín! nín đi con
Hăy ngủ! ngủ đi con!
Con hời.. con hỡi

Toàn bộ bài hát được kết thúc bằng một sự đóng lại thư thả trên đường nét đi xuống của giai điệu chậm răi... nhỏ dần... và chấm dứt... nhưng chúng ta như vẫn c̣n thấy đọng lại đâu đây h́nh ảnh người thiếu phụ đêm thu... ru con ngủ..., h́nh ảnh của một sự đợi chờ... của một ḷng sắt son chung thủy!

Chất liệu dân ca Nam Bộ đă được nhiều nhạc sĩ quen biết vận dụng vào những ca khúc hiện đại, và có nhiều ca khúc thành công. Bằng những phong cách riêng biệt, bút pháp độc đáo của ḿnh, các nhạc sĩ kể trên đă góp công một cách đáng kể vào quá tŕnh kế thừa, tiếp tục phát huy và nâng cao hơn nữa chất liệu quư báu cổ truyền của dân ca Nam Bộ đă được nhân dân từ thế hệ này sang thế hệ khác ǵn giữ và nuôi dưỡng...

Dân ca là một mảnh đất trù phú, một kho tàng âm điệu vô tận, nơi tập trung của tất cả những nhân tố thể hiện trực tiếp nhất, sinh động nhất tính cách dân tộc của một địa phương hay một dân tộc nào đó. Và nền âm nhạc chuyên nghiệp với tất cả những h́nh thức phong phú muôn màu muôn vẻ của nó cũng đều bắt nguồn từ di sản dân tộc, từ vốn cổ truyền của thế hệ trước để lại. V́ thế, t́m hiểu được kho tàng quư báu ấy đă là một chuyện không dễ, nhưng cái khó hơn hết, cái quyết định hơn hết là cần phải biết gạn đục, khơi trong, phải biết chọn lọc, lấy ra cái ǵ "tinh" nhất để phục vụ tốt cho cái hiện tại. Đó là vấn đề rất thiết yếu mà các nhạc sĩ nghiên cứu, sáng tác, biểu diễn, huấn luyện, không riêng cho một địa phương nào, đều nhận thấy trách nhiệm của ḿnh trước nhân dân trong việc xây dựng một nền văn học nghệ thuật tiên tiến có tính chất dân tộc và tính nhân dân sâu sắc.

Minh Hải (st)

 

Sưu Tầm Tài Liệu và Web Design

  Hà Phương Hoài

Kỹ Thuật Truy Tầm

Hoàng Vân

Sưu tầm Nhạc Dân Ca

Julia Nguyễn
Xin vui ḷng liên lạc với  Trang Chủ về tất cả những ǵ liên quan đến trang web nầy
Copyright © 2003 Trang Ca Dao và Tục Ngữ
Last modified: 04/20/14