CHƯƠNG 1 :   CÁC THỂ LOẠI VĂN VẦN DÂN GIAN

VÈ 

1. GIỚI THIỆU CHUNG VỀ VÈ

2. PHÂN LOẠI VÀ NỘI DUNG VÈ

3. ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT CỦA VÈ

TỤC NGỮ

1. GIỚI THIỆU CHUNG VỀ TỤC NGỮ

2. NỘI DUNG TỤC NGỮ

3. NGHỆ THUẬT CỦA TỤC NGỮ

4. VỀ TỤC NGỮ MỚI

CÂU ĐỐ

1. GIỚI THIỆU CHUNG VỀ CÂU ĐỐ

2. NỘI DUNG CÂU ĐỐ

3. PHƯƠNG THỨC NGHỆ THUẬT

CA DAO

1. GIỚI THIỆU CHUNG VỀ CA DAO

2. NỘI DUNG CA DAO

3. NGHỆ THUẬT CA DAO

4. VÀI NÉT VỀ BỘ PHẬN CA DAO THỜI KỲ ĐẤU TRANH CHỐNG THỰC DÂN VÀ ĐẾ QUỐC

1.      Khái niệm

Trong loại tự sự dân gian Việt Nam, chủ yếu có truyện và vè. Truyện dân gian có lối kể bằng văn xuôi, có thể là văn vần. Còn vè bao giờ cũng là văn vần.

Trong Ðại Nam quốc âm tự vị, vè là chuyện khen chê có ca vần, và việc sáng tác vè là đặt chuyện khen chê có ca vần. Ðịnh nghĩa này còn đơn giản, nhưng đã nêu được những đặc trưng cơ bản của vè.

Nếu ca dao là từ Hán Việt, thì vè là một từ thuần Việt. Vè là một thuật ngữ văn học dân gian có liên quan với từ vè trong vần vè. Vè là thể loại tự sự dân gian bằng văn vần, có cơ sở từ lối nói vần vè của nhân dân, chủ yếu nhằm phản ánh kịp thời và cụ thể những chuyện về người thật, việc thật ở từng địa phương, những sự kiện có ý nghĩa trong đời sống nhân dân.

Ở vè, việc xác định thể loại một số tác phẩm văn vần có phải là vè hay không, hoặc hiện tượng gọi vè lục bát là thơ là một vấn đề cần quan tâm, mặc dù việc phân định cũng không phức tạp.

Về tiến trình phát triển, vè có từ bao giờ chưa thể khẳng định dứt khoát. Có thể vè đã manh nha từ trước, nhưng chỉ phát triển thành thể loại lớn từ thế kỷ XVI, đặc biệt là thế kỷ VXII về sau, đáp ứng nhu cầu bức thiết phản ánh thực tại xã hội một cách khẩn trương, nhanh gọn và sắc bén. Ðại thể, vè  đã nảy sinh chủ yếu trong thời kỳ phong kiến, phát triển nhất trong thời kỳ cận đại ở các thế kỷ XVIII, XIX, XX. Sự xuất hiện của vè là một bước tiến mới của văn tự sự dân gian. Vè xuất hiện để kể chuyện theo cách có vần có nhịp, cùng với lối kể truyện bằng văn xuôi đáp ứng đầy đủ hơn việc biểu hiện nội dung các vấn đề xã hội nhân dân muốn nêu lên.

2. Ðặc điểm

Tính địa phương

Vè phản ánh hiện thực ở từng địa phương nhất định, bộc lộ rõ thái độ của người dân địa phương trước những sự việc, sự kiện đó. Phạm vi những người quan tâm đến sự kiện được vè ghi lại, làn sóng dư luận về sự kiện ấy, sự lưu truyền bài vè đều mang tính địa phương rõ nét.

Có những bài vè ghi lại những sự việc, nói về nhân vật ở một địa phương nhất định, nhưng do tính chất tiêu biểu của sự việc, sự kiện, nhất là những sự kiện về lịch sử và nhân vật lịch sử, cho nên nó có thể phổ biến rộng rãi ở những địa phương khác, có khi ở phạm vi toàn quốc. Song, đặc điểm tiêu biểu của vè vẫn là tính chất địa phương.

Vè Cầu Ngói Chợ Liễu, Vè anh Nghị lấy o Hương, Vè Năm Chơi, Vè Quản Hớn ...

Tính thời sự

Vè mang tính thời sự rõ nét. Các sự kiện trong quá khứ ít được vè quan tâm. Vè xuất hiện tức thời, nắm bắt nhạy bén sự việc, sự kiện, ghi nhanh, rồi truyền đi để gây dư luận.

Vè thách cưới, Vè bão năm Tỵ, Vè sai đạo, Vè thầy Thông Chánh ...

Vè có vận mệnh ngắn ngủi. Phần lớn các bài vè xuất hiện để đáp ứng việc phản ánh dư luận quần chúng trong một thời điểm nhất định, ở một địa phương nhất định. Thông thường người ta thường quên đi bài vè khi sự việc được phản ánh mất đi ý nghĩa thời sự. Thay vào đó là những bài vè mới hướng về những sự kiện mới.

Một đặc điểm khác, vè không kể chuyện theo lối bàng quan mà bộc lộ thái độ của nhân dân trước sự việc được phản ánh. Nhân dân chế giễu tệ nạn thách cưới, thói lười nhác, khoác lác, căm ghét bọn quan lại đục khoét mặc dân tình khốn khổ, ta thán về nạn thuế khóa, phu phen, tạp dịch nặng nề, mặt khác ca tụng những thành tích xây dựng làng xã, ca ngợi những người anh hùng ... Vì vậy, vè mang tính khuynh hướng rõ rệt. Vè có nét giống phóng sự, ký sự, bút ký trong văn học.

            Theo tiêu chí thể thơ, có thể chia vè thành các loại: vè lục bát, vè nói lối...

            Theo tiêu chí đề tài, nội dung phản ánh, có thể phân vè thành 3 tiểu loại.

1.      Vè kể chuyện về loài vật, cây trái, sự vật

Ðó là những bài vè kể về các loại thổ sản, các loài vật có trong tự nhiên, những sự vật hiện tượng quen thuộc trong đời sống mà người kể muốn thể hiện sự hiểu biết, hoặc muốn giới thiệu về miền đất.

Vè chim chóc, Vè trái cây,Vè cá, Vè rau, Vè các thứ lúa ...

-Nghe vẻ nghe ve,

Nghe vè chim chóc.

Hay moi hay móc,

Là con thằng chài.

Lông lá thật dài,

Là con chim phướn.

Rành cả bốn hướng,

Là con bồ câu.

Giống lặn thật sâu,

Là con cồng cộc ...

(Vè chim chóc).

Những bài vè về tôm cá rất phong phú:

-Ðầu lớn chôm bôm,

Là con tôm tít.

Bắt người ăn thịt,

Là con tôm hùm.

Ăn ở bụi lùm,

Là con tôm cỏ.

Bắt bỏ vào trỏ,

Là con tôm lươn.

Gánh đất lấp đường,

Là con tôm đất.

Vô chùa lạy phật,

Là con tôm tu ...

(Vè cá tôm).

Ðặc sắc phải kể đến vè rắn:

-...Ðựng đầy một thúng,

Là rắn cạp nia.

Ăn rồi ngậm nghe,

Hổ hành nấu cháo.

Dữ mà nhỏ xíu,

Vốn thiệt rắn trung ...

(Vè rắn U Minh)

Ngoài ra những bài Vè nói ngược, Vè nói láo ... cũng thể hiện những ý nghĩa rất thiết thực.

-... Ngựa đua dưới nước,

Tàu chạy trên đồng.

Bảy mươi có chồng,

Mười lăm ở giá.

Ăn trầu bằng cán,

Hút thuốc bằng vôi.

Giã gạo bằng nồi,

Nấu cơm bằng cối.

Vác đá dồn gối,

Ðắp nhà bằng bông,

Làm ruộng đi không,

Ðánh bài cào vác cuốc...

(Vè nói ngược).

-...Nhà tôi có một cái nồi,

Ðể ba táo gạo mà nồi còn lưng.

Nhà tôi có một bụi gừng,

Nhổ lên đi bán độ chừng bốn xe.

Nhà tôi có một cây me,

Hái vô một trái bằng hũ ghè đựng tương ...

(Vè nói láo).

2. Vè thế sự  (vè sinh hoạt xã hội)

Khái niệm vè thế sự được hiểu bao hàm ý nghĩa vè sinh hoạt. Ở loại vè này, bên cạnh tính thời sự, tính địa phương rất nổi bật.

Vè thế sự miêu tả cụ thể, sinh động, trực tiếp đời sống nhân dân. Vè xuất hiện do nhu cầu phản ánh hiện thực một cách nhạy bén và kịp thời. Tính chất người thật, việc thật thể hiện rõ rệt trong các bài vè lấy đề tài ở các sự kiện thông thường của đời sống.

Vè thế sự có xu hướng chung là trào phúng. Nhiều bài vè đả kích những hành vi phương hại đến phong tục tập quán, đạo đức nhân dân, những hiện tượng không bình thường, những tệ trạng xã hội.

Vè thách cưới, Vè chửa hoang, Vè uống rượu, Vè nói dóc, Vè đánh bạc, Vè đi bối ...

-Thôi thôi ví lỡ ra rồi,

Bồng thử ra ngồi coi thử giống ai...

(Vè chửa hoang).

Vè ghi nhận thực trạng đời sống nhân dân. Loại vè có giá trị hiện thực hơn cả là những bài đả kích ách thống trị của bọn thực dân, phong kiến. Từ những sự kiện cụ thể trong đời sống sinh hoạt, nhân dân đã thấy được những nguyên nhân xã hội dẫn đến cuộc sống khốn cùng. Nhìn chung, vè đã miêu tả rất sinh động cuộc sống nhân dân, phản ánh hiện thực xã hội nước ta dưới ách thống trị thực dân phong kiến.

Vè bão năm Tỵ, Vè Cầu Ngói, chợ Liễu,  Vè thầy cai, Vè đi phu Cửa Rào...

Ở Vè Cầu Ngói, Chợ Liễu, đối tượng đả kích là bọn quan chức địa phương:

-Kẻ đêm sẩy hầm,

Người ngày sẩy hố,

Gánh đổ gồng nghiêng ...

... Làng nước xóm giềng

Than lan khổ sở ...

Tiền công thu vào,

Lúa công góp lại,

Nhưng đường sá hư,

Chỉ là dân sửa,

Nhưng cầu giếng lở,

Chỉ là dân xây;

Việc chi nỏ hay,

Chỉ lo cúng tế,

Tranh giành xôi thịt ...

Miệng em vú lấp,

Bị chị bánh đầy,

Sống mặc, chết mặc ! .

Ở bài vè Vua quan lại về tổn hại đến dân, tên chánh tổng Phù Lưu trở thành đối tượng đả kích trực diện bên cạnh bọn vua quan chuyên sách nhiễu nhân dân.

...Bây giờ hàng tổng đấp đê,

Vua quan lại về làm hại đến dân.

Quan trên ích lợi nhiều phần,

Ðể cho dân sự khổ thân thế này.

Một đoàn áo thụng đến đây,

Tập chào, tập vái, đến ngày vua ra.

Ô tô thì đậu ngã ba,

Dân sự thì đứng đàng xa mà nhìn.

Quan bắt gánh đá Rú Bìn,

Rải một mạch liền: Tà Hạ về ta.

Roi song nó đập tuốt da,

Nó vô tận nhà nó bắt liên miên.

Bờ đường bắt cắm cờ liền,

Quan hàn thì được ngân tiền vua ban.

Bài vè Cải dịch y phục thể hiện thái độ bất mãn của người dân trước lệnh vua Minh Mạng:

Bước sang năm mới bình yên,

Chiếu vua hạ truyền:

Cải dịch y phục,

Quan huyện đã giục,

Lý trưởng, mục, tiên.

Lệnh vua đã truyền.

Bắt dân mặc cả.

... Mai phiên chợ Trai,

Phải mượn quần chồng.

Ðã cực trong lòng,

Lại thêm xấu hổ.

Không đòi mô chộ,

Ăn mặc ra ri.

Anh bước chân ra đi,

Không quần mà có áo ...

Bên cạnh đó là những bài vè đả kích ách thống trị của thực dân:

Từ ngày có mặt thằng Tây,

Phu phen tạp dịch ngày rày khốn thay.

Kẻ bắt giữa ruộng cày,

Người không cho sắm sửa.

Chồng yếu, bắt vợ,

                        Cha yếu, con đi,

Ruộng cày bỏ trắng ...

(Vè đi phu Cửa Rào).

Có những bài vè có tính chất khái quát nói về một loại sự việc, một loại người nhất định trong xã hội có thể phổ biến ở nhiều địa phương. Loại vè này nói về nỗi khổ của tầng lớp dân nghèo. Ở những bài vè này tính chất trữ tình tăng lên do lối phản ánh thực tại ít nhiều có tính chất khái quát.

... Thân tôi đi sớm về trưa,

Vác cày vác bừa đã mỏi hai vai.

Chú thuê quan một tôi nài quan hai,

Tôi ở với ngài đã chẵn hai năm.

Chú thím ăn rồi bắt tôi đi nằm,

Bắt tôi xay lúa tối tăm trong nhà.

Cái niêu bằng cái trứng gà,

Bỏ vô ba hột thảm là chú ơi ...

(Vè chăn trâu).

                                    ... Chửa sáng dắt trâu đi cày,

Dọn bờ cuốc gốc nửa ngày chưa tha:

Bờ lớn con hãy cuốc ra,

Bờ bé đắp lại cho bà con ơi !.

Việc làm khắp chốn cùng nơi,

Giục đi cắt cỏ vai tôi đã mòn !

... Về nhà xay đỗ, cạo khoai,

Xay thóc gĩa gạo, canh hai chưa nằm.

Gà kia mày gáy chiêu đăm,

Ðể chủ tao nằm, tao ngủ chút nao !

(Vè đi ở).

Ngoài ra có thể kể đến nhiều bài vè kể về những cảnh ngộ khác như: Vè chồng chung, Vè vạn cấy, Vè đi phu...

3. Vè lịch sử

Ở vè lịch sử, tính thời sự nổi bật.

Có sự khác biệt giữa sử ca và vè lịch sử. Vè lịch sử thường hòa quyện 2 yếu tố: sự chân thật lịch sử và sự hư cấu thần kỳ.

Vè lịch sử là lịch sử không thành văn của nhân dân. Vè lịch sử gồm 2 mảng lớn.

Ðề tài nông dân khởi nghĩa

Từ thế kỷ XVIII trở đi, nhiều cuộc khởi nghĩa của nông dân không ngừng nổ ra khắp nơi trong nước, lôi cuốn hàng vạn người. Hình ảnh về những người anh hùng nông dân và những cao trào ấy đã được ghi nhận ở nhiều bài vè. Nhiều cuộc khởi nghĩa nông dân rất nổi tiếng như Quận He, Hoàng Công Chất ... có thể ức đoán đã từng là đề tài của nhiều bài vè. Nhưng do nhược điểm của công tác sưu tầm văn học dân gian nói chung, nhiều bài vè gắn với các phong trào nông dân khởi nghĩa thế kỷ XVII không lưu giữ được.

Tiêu biểu, Vè chàng Lía được lưu hành rộng rãi ở miền Trung và miền Nam Trung Bộ. Lía là một thủ lĩnh nông dân hồi cuối thế kỷ XVIII, đã nổi lên chống lại chúa Nguyễn.

Thiệt là lũ chó nhà đây,

Hơn người nghèo khổ ta nay quá chừng.

Bồi hồi Lía tức tràn hông,

Ngẫm thân đành phải dằn lòng làm thinh.

Căn giận trước áp bức, bất công, Lía đi cướp phá nhà giàu, giúp hộ dân nghèo:

Lía ta tâm tánh lạ sao,

Ghét phường phú hộ đất đào ném ra.

Những người nghèo khó đâu ta,

Thì Lía xót phận rất là yêu thương.

Kẻ nghèo rủi gặp tai ương,

Hễ Lía hay biết, dễ thường bỏ đâu.

Giúp cho tiền bạc tiếc nào,

Cho nên nhiều kẻ xiết bao cảm tình.

Vè chàng Lía cũng bộc lộ những nhược điểm của nhân vật như tính manh động, hiếu sát, nhưng nét chủ đạo là ngợi khen tính cách anh hùng, hào hiệp của Lía:

... Lừng danh chàng Lía tài cao,

Thâu được thành nọ tiếng hào đồn ran.

Vỗ về chiêu dụ trăm dân,

Trước sau an ổn mười phần làm ăn ...

... Tháng ngày vây chặt tứ vi,

Non cao, thủ hiểm khó hòng sự chi !

Lương tiền hao tổn trào nghi,

Vua đành truyền lệnh tạm thì bãi binh ...

Về phong trào Tây Sơn, có bài Vè Bà Thiếu Phó kể chuyện bà Bùi Thị Xuân.

Về phong trào nông dân khởi nghĩa thế kỷ XIX, ở miền Bắc phổ biến nhất là  Vè vợ ba Cai Vàng. Cai Vàng tên thật là Nguyễn Văn Thịnh, tổng Hoàng Vân (tổng Vàng, tỉnh Bắc Ninh), là lãnh tụ cuộc khởi nghĩa nông dân Bắc Ninh (1862) dưới triều Tự Ðức. Bài vè đề cao những chiến công của Cai Vàng, đặc biệt kể về hành trạng của người vợ thứ ba của ông là Lê Thị Miên.

... Truyền quân vây đánh ra tay,

Các quan mới biết giặc nay đàn bà.

... Cô Quận sống thác cũng chơi,

                  Dong gươm, bắt mác xem trời bằng vung.

Bắt được bảy ngọn mác thông,

Phải quan chánh lĩnh người cùng thác đi.

Quan phó phải đạn một khi,

                  Quan phủ bỏ ngựa tức thì lui ra ...

... Cai vàng trong ấy đánh ra,

Theo hiệu định trước, cô Ba  đánh vào.

Quân trào táo loạn lao đao,

Bốn bề súng nổ, xôn xao khắp đồng.

Ðánh nhau chẵn ba ngày ròng,

Súng nổ đì đùng như thể pháo rang.

Ðạn bắn như rải cát vàng,

Các quan cuốn gói tếch chuồn Bắc Ninh...

Vè vợ ba Cai Vàng phổ biến rất rộng rãi, dẫn tới hiện tượng có nhiều đoạn giống với Vè Ðề Thám, phần kể về chiến công vợ ba Ðề Thám, một bài vè lịch sử thuật lại phong trào nông dân Yên Thế, Bắc Giang chống Pháp.

Ðề tài đấu tranh chống Pháp

      Trong giai đoạn lịch sử bi tráng, sự nghiệp kháng chiếu chống Pháp hào hùng của nhân dân được khắc họa đậm nét bằng những bài vè lịch sử.

Vè thất thủ kinh đô dài 1850 câu, kể những sự việc xảy ra từ thất thủ  Thuận An (1885) đến khi vua Thành Thái bị giặc đày sang đảo Rê-uy-ni-ông (1907). Bài vè phản ánh một giai đoạn lịch sử ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống nhân dân, nói lên tinh thần yêu nước, quyết tâm kháng chiến chống Pháp của nhân dân ta bấy giờ. Bài vè kể rõ sự biến ở kinh thành, đặc biệt, dựng lại khá trung thực hình ảnh một số nhân vật lịch sử, nổi bật là Tôn Thất Thuyết.

                              -... Từ ngày thất thủ kinh đô,

Bốn phương xiêu vẹo hán Hồ khổ thay.

-Nước ta quan tướng anh hùng

            Bách quan văn võ cũng không ai tày.

Người có ngọc vẹt cầm tay,

Ðạn vàng Tây bắn ba ngày không nao.

Tài hay văn võ lược thao,

                  Khí khái nhân địa ra vào rất thông.

Bốn bề cự chiến giao công,

                  Tây phiên nói: thực anh hùng nước Nam ...

Ngoài ra còn nhiều bài vè nổi tiếng như Ba Ðình chống Pháp, Vè Quan Ðình, Vè Ðề Thám, Vè tán Thuật,Vè Trương Ðịnh... gắn với tên tuổi những người anh hùng lãnh đạo nhân dân đánh giặc cứu nước.

Vè Ba Ðình chống Pháp kể về cuộc khởi nghĩa ở Ba Ðình, một cứ điểm chống Pháp của nghĩa quân Thanh Hóa trong thời kỳ Cần Vương. Phạm Bành, Ðinh Công Tráng, Hoàng Bật Ðạt ... đã lãnh đạo nghĩa quân suốt thời gian từ 1885 đến 1888. Nghĩa quân đã đánh Pháp với tinh thần chiếu đấu kiên cường:

                        ... Nước nhà Tây đã chiếm rồi,

Chư quân chư tướng ắt thời theo ta.

Kéo quân về đất Thanh Hoa,

Tìm nơi hiểm yếu để ta lập đồn.

... Kéo quân đến đóng Ba Ðình,

Ðào tường, đắp ụ can thành tứ vi.

Tán Hoàng đóng chốt Mỹ Khê,

Ðốc Bành Mậu Thịnh đi về có ta.

Lĩnh Toại đóng chốt thứ ba,

Tại nghè Thượng Thọ để mà phòng không.

Ra uy thiết bị vừa xong,

Ngày sáu tháng Chạp giao công tức thì ...

Vè Quan Ðình kể về Phan Ðình Phùng người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống Pháp ở Hương Khê (Hà Tĩnh) (1877). Bọn thực dân đã dùng nhiều thủ đoạn mua chuộc, đàn áp, nhưng vẫn không khuất phục được ông.

                                    -... Ðến năm Ất Dậu vừa hay,

Trấn binh nở súng giặc Tây chiếm thành.

Tan hoang phố xa miếu đình,

Quân gia vất vưởng dân tình bơ vơ.

Cháy nhà mặt chuột mới trơ,

Quận Tường sớm đã thừa cơ đầu hàng.

-... Quan Ðình tâm viễn chí cường,

Ðêm đêm trằn trọc tính đường thế công.

Bảo cùng Cao Thắng đổng nhung,

Quân Tây nó có thần công rất mầu.

Súng ta có đọ được đâu,

Làm sao chế được mới hầu hơn thua.

Khen thay Cao Thắng tài to,

Lấy ngay súng giặc về cho lò rèn.

... Súng ta chế được vừa xong,

Ðem ra mà bắn nức lòng lắm thay.

... Hồng Lam mặc sức tung hoành,

Ðánh đồn tỉnh Nghệ, phá thành Nam giang.

Bắt sống tuần phủ Ðinh Quang,

Giết  Trương Quang Ngọc hết đàng theo Tây.

-... Vụ Quang huyết chiến một khi,

Mấy nghìn lính Pháp chết thì chật sông.

-Trong quân chưa kịp hạ công,

Quan Ðình phút đã xe rồng lên tiên ...

Ở bài vè Ðề Thám, đoạn nói đến vợ ba Ðề Thám thật hào hùng:

                        -Ðì đùng súng bắn rì rào,

Bà Ba lúc ấy thị hào ra tay.

Bắn chết ngay bốn thằng Tây,

Mấy thằng đội trốn thoát rày chạy ra.

Vè Tán Thuật kể về cuộc khởi nghĩa Bãi Sậy của Nguyễn Thiện Thuật ở Hải Hưng (1885). Ðây là cuộc khởi nghĩa lớn nhất ở đồng bằng Bác Bộ bấy giờ. Với chiến thuật du kích, nghĩa quân Tán Thuật đã làm giặc Pháp nhiều phen khốn đốn, khiếp sợ:

                                    Pháp kia đã chiếm Nam Kỳ,

        Hỏi rằng Trung Bắc dễ gì được yên.

  Quân Tán Thuật tài kiêm văn võ,

  Vốn xưa kia cùng Ðốc bộ Hoàng.

Kinh thiên nhất trụ chi gian,

         Sơn Tây một dải ngang tàng lưỡi gươm.

  Ðau nỗi nước gặp cơn binh hỏa,

  Giận triều đình, thương cả lê dân.

Ðường đường trút bỏ đai cân,

                Hội binh phát thệ trừ quân bạo cường.

                    Ðất Bãi Sậy lừng danh quan Tán,

              Huyện Văn Giang tỏ rạng hào quang.

Một vùng sậy mọc lau lan,

          Nơi bùn sâu có rồng vàng ở trong.

   Ðường trăm nẻo giao thông thủy bộ,

                     Hưng Yên nay cũng thuở Lương Sơn,

Anh hùng mài một lưỡi gươm,

           Những loài giá áo túi cơm sá gì.

    Khắp mười tỉnh Bắc kỳ sĩ thứ,

                      Bất đế Tần mấy chữ không nao,

                              Một lòng theo ngọn cờ đào,

Thề cùng bạch quỷ có tao không mày !

Vè Trương Ðịnh kể về người anh hùng chống Pháp đất Gò Công, Nam Bộ nổi danh với đám lá tối trời:

... Trương Công hùng lược thao tài,

Quyết đem binh mã thử vài trận chơi.

                              Nghĩa thanh sấm động nhất trời,

Biết bao hào kiệt đồng lời thệ minh ...

Bên cạnh đó, Vè Khâm sai xuất hiện ở Quảng Nam khoảng năm 1886, kể việc triều đình Ðồng Khánh phái khâm sai Nguyễn Thân hợp với quân Pháp đánh dẹp phong trào yêu nước kháng Pháp do Nguyễn Hiệu lãnh đạo. Bài vè vạch trần bộ mặt thật của đạo binh khâm sai.

-... Danh vi trấp bảo

                              Vụ dĩ an dân (!)

Khâm sai đại thần,

Kéo về Ðà Nẵng.

-... Tướng chi tướng dở,

Vị luyện quân tình,

Chẳng có Tây binh,

E không khỏi chết.

... Làm chẳng ra chi,

Lại thêm ăn bậy,

Lũ quân đi lấy,

Các tướng về chia.

...  cái chi cũng xách,

Cái quần đã rách,

Cái aó đã xơ,

Cũng giành mà quơ,

Huống chi cái khá !

Thậm vi khả bỉ,

Quân lệnh khâm sai !

Nhiều bài vè không ngần ngại gọi thẳng đích danh bọn mãi quốc cầu vinh.

Nhìn chung, vè chống Pháp là bộ phận tiêu biểu của vè lịch sử hòa vào dòng văn học yêu nước chống Pháp của dân tộc.

            Vè có giá trị nghệ thuật khá độc đáo. Phương pháp biểu hiện của vè gắn với mục đích và đặc điểm thể loại. Vè xuất hiện nhằm đáp ứng sự phản ánh tức thời một sự việc, sự kiện. Giá trị trường tồn của vè có ý nghĩa khác với các thể loại khác. Bên cạnh đó, các sáng tác văn học dân gian nói chung sẽ trở thành hoàn thiện hơn qua quá trình sử dụng, lưu truyền. Phần lớn các bài vè lại có vận mệnh ngắn ngủi, thời gian cần thiết để đạt tới một hình thức hoàn chỉnh, trau chuốt ít có được.

2.      Tính đích danh xác thực

Thể hiện ở tên bài vè, nội dung được phản ánh trong vè.

... Có một thầy cai ở làng Tuyên Thạnh,

Cửa nhà huê cảnh ở tại Bắc Chiên,

Có hai vợ hiền mà hư con mắt.

... Thầy xét thầy tra, một ngày trăm ba, cùng là trăm rưỡi.

Thầy mắng thầy chưởi, thầy chẳng có thương,

Xuồng cá xuồng lươn, tàu cau, dừa, bưởi,

Xuồng lớn cắc rưỡi, xuồng nhỏ cắc hai,

Trong mấy tháng nay, thầy Cai tiền bộn ...

(Vè thầy cai).

3.      Thể thơ

Thể vãn 3, 4, 5 tiếng một câu nhanh gọn, sắc bén thích hợp yêu cầu tự sự. Thể lục bát dàn trải thích hợp yêu cầu trữ tình. Có bài vè kết hợp cả hai thể thơ.

-. .. Thiên hạ ăn tết,

Cũng đã qua rồi,

Bước qua năm Mùi,

Tây kia lấn nước ...

(Vè Tây cướp nước).

- Nghe vẻ nghe ve,

Nghe vè giữ trâu,

Ra đứng đầu cầu khóc mẹ van cha ...

(Vè giữ trâu).

4.      Yếu tố tự sự và yếu tố trữ tình

Vè chủ yếu tự sự. Có khi kết hợp yếu tố trữ tình theo yêu cầu biểu hiện nội dung bài vè.

... Ðồng Nai bốn phía mây đen,

Biên Hòa, Gia Ðịnh nỗi niềm xiết bao.

Kìa kìa những đấng anh hào,

Gò Công, Cần Giuộc trăng sao tỏ ngời.

Lòng son rạng vẻ đất trời,

Thệ cùng nghịch lỗ ở đời chẳng chung.

(Vè trước họa giặc Pháp).

5.      Ngôn ngữ

Ngôn ngữ vè mộc mạc, đơn giản, không trau chuốt, gọt dũa.

Một số công thức mở đầu:

- Nghe vẻ nghe ve,

Nghe vè ...

- Hai bên cô bác,

Lẳng lặng mà nghe ...

- Ngồi buồn lấy viết đặt chơi ...

1. Khái niệm

            Khối lượng tục ngữ Việt Nam do nhân dân lao động sáng tạo và lưu truyền, tích lũy từ lâu đời rất phong phú. Tục ngữ cung cấp cho lời ăn tiếng nói hàng ngày của nhân dân, cho ngôn ngữ văn chương một hình thức biểu hiện súc tích, có tính khái quát cao.

Tục ngữ là thể loại văn học dân gian nhằm đúc kết kinh nghiệm, tri thức của nhân dân dưới hình thức những câu nói ngắn gọn, súc tích, có nhịp điệu, dễ nhớ, dễ truyền.

2.      Phân biệt tục ngữ với những hình thức gần với tục ngữ

Với phương ngôn, ngạn ngữ

            Phương ngôn là tục ngữ địa phương, phạm vi nhỏ hơn tục ngữ.

            Ngạn ngữ là lời nói lưu hành từ xưa, chủ yếu là những lời hay, ý đẹp được truyền tụng.

Với thành ngữ

            Tục ngữ và thành ngữ có quan hệ nhau rất chặt chẽ, vì vậy trong hoạt động nghiên cứu, sưu tập trước ñđây  có xu hướng gộp chung, không có sự phân biệt  giữa chúng.

Nguyễn Văn Tố trong Tục ngữ ta đối với tục ngữ Tàu và tục ngữ Tây: TuÛc ngữ là câu nói quen trong thế tục, nhiều câu nghĩa lý thâm thúy, ý tứ sâu xa.

Dương Quảng Hàm trong Việt Nam văn học sử yếu:Một câu tục ngữ tự nó phải có ý nghĩa, hoặc khuyên răn, hoặc chỉ bảo điều gì , còn thành ngữ chỉ là lời nói có sẵn để ta tiện dùng mà diễn đạt một ý, một trạng thái gì cho có màu mè

Vũ Ngọc Phan trong Tục ngữ ca dao dân ca: Tục ngữ là một câu tự nó diễn đạt trọn vẹn một ý, một nhận xét, một kinh nghiệm, một luân lý, một công lý, có khi là một sự phê phán. Thành ngữ là một bộ phận câu có sẵn mà nhiều người quen dùng nhưng tự riêng nó không diễn được một ý trọn vẹn.

Thành ngữ là hoa  tục ngữ là quả.

-     Nước chảy đá mòn.

-          Sông cạn, đá mòn.

-          Tay làm hàm nhai.

-          Tay làm hàm nhai, tay quai miệng trễ.

Với ca dao

Nhìn chung, sự khác biệt giữa hai thể loại:

Ca dao thiên về tình cảm, phô diễn tâm tình một cách chủ quan.

Tục ngữ thiên về lý trí, đúc kết kinh nghiệm một cách khách quan.

Có những trường hợp khó phân biệt ranh giới.

- Ai ơi chẳng chóng thì chầy,

Có công mài sắt có ngày nên kim.

- Lời nói chẳng mất tiền mua,

Lựa lời mà nói cho vừa lòng nhau.

3. Nguồn gốc và sự phát triển của tục ngữ

Gorki trong Bàn về nghệ thuật: Nghệ thuật ngôn ngữ sinh ra do quá trình lao động của con người từ xưa, là xu hướng con người muốn đúc kết kinh nghiệm lao động vào một hình thức ngôn ngữ dễ nhớ và bám chặt vào ký ức - những hình thức thơ hai chữ, tục ngữ, truyền ngôn là những khẩu hiệu lao động thời cổ .

Tục ngữ được ức đoán đã có từ thời cổ, nhằm đúc kết những kinh nghiệm, những điều quan sát đưọc trong quá trình lao động, những chân lý thông thường ... Trong xã hội có giai cấp, tục ngữ được nhân dân dùng như một công cụ để phát biểu những nhận thức về các kinh nghiệm thực tiễn, các hiện tượng lịch sữ xã hội. Nhân dân lao động dùng tục ngữ thể hiện thế giới quan và nhân sinh quan của mình. Những kinh nghiệm của tục ngữ rút ra trong quá trình đấu tranh thiên nhiên và xã hội, được thể nghiệm trong thực tiễn, đã trở thành những chân lý có tính cách phổ biến, được nhân dân công nhận và sử dụng.

Tục ngữ hình thành từ nhiều nguồn:

- Từ cuộc sống thực tiễn, trong đời sống sản xuất và đấu tranh của nhân dân, do nhân dân trực tiếp sáng tác.

- Ðược tách ra từ tác phẩm văn học dân gian hoặc ngược lại.

- Ðược rút ra tác phẩm văn học bằng con đường dân gian hóa những lời hay ý đẹp.

- Từ sự vay mượn nước ngoài.

4. Tình hình nghiên cứu tục ngữ

            Ðầu tiên đó là các bản ghi chép bằng chữ Nôm vào thế kỷ XIX như Nam phong ngữ ngạn thi của Ðình Thái, Ðại Nam Quốc Túy của Ngô Giáp Ðậu ..., bản ghi chữ quốc ngữ như Tục ngữ, cổ ngữ, gia ngôn của Huỳnh Tịnh Của (1897), Tục ngữ cách ngôn của Hàn Thái Dương (1920) ...

Nhũng năm đầu thế kỷ XX, bên cạnh những bản ghi bằng chữ quốc ngữ, còn có một số bản sưu tập, chú thích nghĩa và dịch tục ngữ Việt Nam sang tiếng Pháp như Tục ngữ An Nam dịch sang tiếng Tây của V. Barbier (Triệu Hoàng Hòa), Ðông Tây ngạn ngữ cách ngôn của H. Délétie và Nguyễn Xán (193 ...

            Từ trước cách mạng tháng Tám đến nay đã có những công trình sưu tập và nghiên cứu tục ngữ công phu, có nội dung phong phú:

Tục ngữ phong dao của Nguyễn Văn Ngọc (1942), Tục ngữ dân ca Mường Thanh Hóa của Minh Hiệu sưu tầm (1970), Ca dao, ngạn ngữ Hà Nội Triều Dương ... sưu tầm biên soạn (197, Tục ngữ Thái (1978) ...

Tục ngữ ca dao dân ca của Vũ Ngọc Phan (1956), Tục ngữ Việt Nam của Chu Xuân Diên, Lương Văn Ðang, Phương Chi (1975) ...

            Tục ngữ phản ánh những nhận định, quan niệm của nhân dân về lao động, về các hiện tượng lịch sử xã hội, về tư tưởng, đạo đức ...

1.Phản ánh những kinh nghiệm về lao động sản xuất

            Tục ngữ về lao động sản xuất phản ánh một số nét chính điều kiện và phương thức lao động của nhân dân, phản ánh đặc điểm đời sống dân tộc. Những kinh nghiệm về lao động sản xuất nảy sinh trong quá trình đấu tranh thiên nhiên của nhân dân lao động được đúc kết trong tục ngữ được phổ biến rộng rãi, trở thành tri thức khoa học kỹ thuật dân gian.

Trong quá trình lao động sản xuất và sinh hoạt, nhân dân tích lũy được nhiều kinh nghiệm về quy luật diễn biến của thời tiết khí hậu.

-Bơ bãi không bằng phải thì.

-Vấy mại thì mưa, bối bừa thì nắng.

-Mây thành vừa hanh vừa giá.

Trong quá trình lao động sản xuất ở các ngành nghề nông nghiệp, ngư nghiệp, một số nghề thủ công lâu đời, nhân dân cũng đã đúc kết được rất nhiều kinh nghiệm. Trong đó, những kinh nghiệm về làm ruộng chiếm đa số.

-Nhất nước, nhì phân, tam cần, tứ giống.

Chim cập cợi, mùa đợi nhau.

-Cơm quanh rá, mạ quanh bờ.

-Sương quánh cá thu, sương lu cá thửng.

-Lâu đêm hơn thêm hồ.

-Nhất dáng, nhì men, ba chàm, bốn vẽ.

            Tục ngữ về lao động sản xuất thể hiện tinh thần sáng tạo của nhân dân trong lao động. Song chủ yếu là kinh nghiệm thực tiễn. Nhiều kinh nghiệm chỉ phản ánh những biểu hiện cụ thể của những quy luật tự nhiên ở địa phương, từng thời điểm nhất định.

2.      Ghi nhận các hiện tượng lịch sử xã hội

Tục ngữ nói về các hiện tượng lịch sử xã hội là bộ phận chủ yếu, phản ánh những tập quán, thị hiếu, cuộc đấu tranh của nhân dân ...

Một vài ký ức của thời kỳ lịch sử xa xưa của dân tộc:

-Ăn lông ở lỗ.

-Con dại cái mang.

-Năm cha ba mẹ.

            Một số hiện tượng lịch sử:

-Hăm mốt Lê Lai, hăm hai Lê Lợi.