Home Tm Ca Dao Diễn Đn Tm Dn Ca Phổ Nhạc Tm Cu Đố Tm Chợ Qu Gp Ton Bộ Danh Mục e-Cadao English

Thư Mục

 
Lời Phi Lộ
Lời Giới Thiệu
Cch Sử Dụng
Dẫn Giải
Diu Dụng
 
Ẩm Thực
Cảm Nghĩ
Chợ Qu
Cội Nguồn
Cổ Tch
Lễ Hội
Lịch Sử
Ngn Ngữ
Nhn Vật Nữ
Nhạc Cụ Việt Nam
Phong Tục Tập Qun
Qu Ta
Tiền Tệ Việt Nam
Tiểu Luận
Văn Minh Cổ
Vui Ca Dao
 
Trang Nhạc Dn Ca
 
Lin Mạng Thnh Vin
Trang Chủ
Hồng Vũ Lan Nhi 1 & 2
Phong Thủy HKH
 

 
 

 

 
   

Ca dao về những ngi cha

Đo Đức Chương

 

Cc ngi cha ở Việt Nam khng đồ sộ nguy nga như cc cha ở Ấn Độ, Trung Hoa, Thi Lan v Cao Min; nhưng rải rc đ đy, đu đu cũng c cha. Từ những thảo am trong thn xm hẻo lnh đến những ngi cha kiến trc bằng những vật liệu kin cố tại cc đ thị, tất cả đều mang sắc thi gọn nhẹ, thanh thot v tịch mịch. Thin nhin đ t điểm cho cảnh cha v ngược lại cha chiền cũng lm tn vẻ đẹp của thin nhin.

Cha ở Việt Nam khng chỉ l chỗ tn nghim thờ phượng để bổn đạo đến lễ Phật m cn l nơi tụ họp của dn chng vo những dịp lễ như hnh hương, rước đảo vũ, chay đn, đổ gin..., thậm ch cả những cuộc vui chơi như bi chi, ht bội cũng c khi tổ chức tại sn cha. Dn chng đến đnh lng phải khp np v sợ c sự phn biệt r rng giữa thứ dn với ho mục, ngay cả trong hng quan lại về lng cũng phn biệt nhau theo học vị v phẩm trật. Lệ lng, kẻ c chức tước bao giờ cũng được ăn trn ngồi trốc. Tri lại, cửa thiền lun lun rộng mở, chng sinh được bnh đẳng an vui, v vậy cha chiền rất gần gũi với dn chng.

Qua ca dao, dn lng by tỏ tnh cảm quyến luyến với cha chiền:

D ai bun đu bn đu,

Hễ trng thấy thp cha Du th về.

D ai bun bn trăm nghề,

Nhớ ngy mồng tm th về hội Du.

v cảm thấy mất mt khi xa cch:

V ai nn nỗi sầu ny

Cha Tin vắng vẻ, tớ thầy xa nhau.

 

Cha ở Bắc Ninh 

Ngi cha xưa nhất v cũng l ngi cha đầu tin của Việt Nam c từ thế kỷ thứ 2 sau Ty lịch (thời Sĩ Nhiếp) l cha Du. Cha được dựng gần nha mn Sĩ Vương, nơi c thnh Luy Lu l thủ phủ của xứ Giao Chỉ (đời Đng Hn) sau đổi l Giao Chu (đời Tam Quốc). Nay cha thuộc lng Khương Tự, x Thanh Khương, huyện Thuận Thnh, tỉnh Bắc Ninh, cch H Nội chừng 30 km.

Cha Du tn chữ l Thiền Định tự (thời L Trần) hay Din Ứng v Php Vn, v trong cha c thờ tượng b Php Vn, vị thần nổi tiếng cầu mưa rất linh ứng, l một trong Tứ Php: Php Vn, Php Vũ, Php Li, Php Điện. Tuy cha c nhiều tn chữ, nhưng dn chng vẫn quen gọi tn nm l cha Du. C sch cho rằng đ l do tượng b Man Nương, người sng lập ngi cha ny, được tạc bằng gỗ du. Sch khc viết rằng v trước mặt cha c sng Du cũng như tọa lạc trn lng Du nn tn cha được gọi theo đấy.

Theo Đại Việt sử k ton thư (1) v cc ti liệu khc, cha Du được xy cất lại v được trng tu nhiều lần. Năm Tn Tị (1161) đời L Anh Tng (1138-1175), cha Du được xy cất lại. Đến cuối thế kỷ 13, Mạc Đỉnh Chi (1280-1350) sửa sang v dựng thp 9 tầng, xy cầu 9 nhịp. Thp cao đến nỗi: D ai bun đu bn đu, hễ trng thấy thp cha Du th về. Ngy nay, thp chỉ cn c 3 tầng, nhờ tấm bia bằng đ xanh dựng nơi chn thp, người ta mới biết được thp ny c tn l Ha Phong, ti thiết vo năm Mậu Ngọ (1738) đời L Tng (1735-1740) do Thiền sư Tnh Mộ v đệ tử xy dựng trn nền thp cũ đ đổ nt v cha cũng được sửa chữa vo dịp ny. Đến năm 1917, cha được trng tu một lần nữa.

Hằng năm, hội Du mở vo ngy mồng 8 thng 4 m lịch. Lễ hội c những đm rước rất lớn, cờ lọng rợp trời, kn ching trống tưng bừng. Theo Cha xưa tch cũ của Nguyễn B Lăng, dn chng 11 x trong tổng Khương Tự tham gia lễ hội từ mồng 8 đến mồng 10. Đầu tin l đm rước Sĩ Nhiếp cng vương nữ l Ngọc Tin cng cha đến cha Du lm lễ, xong rước về bản đền ở lng Lũng Kh. Cũng trong ngy mồng 8, ba đm rước cng lc cc tượng Php Vũ ở cha Thnh Đạo lng Đng Cốc, tượng Php Li ở cha Phi Tương lng Thanh Tương, v tượng Php Diện ở cha Tr Quả lng Phương Quan đến cha Du, hội cng với tượng Php Vn. Sau đ rước cả 4 vị đến cha Mn X bn kia sng Du, lm lễ knh yết b Man Nương. Xong, rước 4 tượng về lại cha Du nghỉ đm. Sng mồng 9, lại rước Tứ Php đến đền Sĩ Nhiếp lm lễ, sau đ rước đi trnh diễn khắp tổng, chiều tối lại rước về nghỉ ở cha Du. Ngy mồng 10, rước 3 tượng Php Vũ, Php Li v Php Điện trở về cha ring của mỗi vị.

Bắc Ninh khng những c trung tm Phật gio Luy Lu được hnh thnh sớm hơn cả hai trung tm Phật gio đầu tin của Trung Hoa l Bnh Thnh v Lạc Dương (kinh đ nh Hn, bn sng Hong H), Bắc Ninh cn l nơi được xy nhiều cha chiền dưới thời L. Theo Đại Nam nhất thống ch (2) v cc ti liệu khc th ở tổng Lm Sơn c 16 x nằm quanh khu ni đồi, cảnh tr sng ni m u tịch mịch nn c nhiều cha cổ. Nơi sườn ni pha nam thuộc x Nam Sơn c cha Đại Lm, tục gọi l cha Dạm. Năm 1086, L Nhn Tng cho dựng cha. Năm sau (Quang Hựu thứ 3), nh vua ngự gi khnh thnh. Vua mở tiệc đm tại cha, đi yến cc quan v chnh nh vua lm 2 bi thơ Lm Sơn dạ yến. Năm Long Ph thứ 5 (1105), Nhn Tng cn dựng 3 thp bằng đ tại cha ny. Cha đ đổ nt từ lu, nay chỉ cn lại vết tch 4 lớp nền xẻ vo sườn ni với vi dấu vết nền đ v một cy cột đ lớn dựng ở lối ln bn phải của bậc nền thứ hai, chứng tỏ cha được xy trn một diện tch bề di khoảng 120 mt, bề rộng 70 mt.

Lc về gi, Thi phi Ỷ Lan (thn mẫu vua Nhn Tng) đến ở cha Dạm. B cho lập chợ ở chn ni trước cha v cho đo một con ngi thẳng ra sng Thin Đức, gọi l ngi Con Tn, để vua tiện việc ngự thuyền rồng vo thăm mẹ, nay vẫn cn lưu lại qua ca dao:

Trn cha dưới chợ

Hng phố hai bn

Ni Rồng ở trn

Ngi Tn ở dưới.

Bắc Ninh cn c cha Sng Khnh, tức cha Bo Thin, ở Đng Xuyn thuộc tổng Nội Tr, huyện Yn Phong, phủ Từ Sơn. Cha được xy cất năm Bnh Thn (1056) nin hiệu Long Thụy Thi Bnh thứ 3. Vua L Thnh Tng cn xuất 12 ngn cn đồng của cng khố để đc chung cho cha. Nơi đy c tiếng l danh lam thắng cảnh qua ca dao truyền tụng:

Đng Xuyn c bi sn chầu

C cha Sng Khnh, c lầu Bạch Vn. 

 

Cha ở Sơn Ty

Nếu lấy Thăng Long lm tm điểm, th đối xứng với Bắc Ninh l tỉnh Sơn Ty. Nếu Bắc Ninh c trung tm Phật gio Luy Lu cổ xưa nhất th Sơn Ty c cha Ty Phương l danh lam cổ tự nổi tiếng nhất của Việt Nam. Cha c tn chữ l Sng Phước tự, nằm trn đỉnh ni Ty Phương (cao chừng 50 mt), hnh ni cong như lưỡi cu nn cn gọi l ni Cu Lu, nay thuộc lng Cần Kiệm x Thạch X huyện Thạch Thất.

Về nin đại của cha, sch Danh lam cổ tự đ vin vo bảng lịch sử của cha m cho rằng cha c từ thế kỷ thứ 3. C lẽ tc giả dựa vo lời tương truyền đời Tấn (265-420) c Ct Hồng đến ni Cu Lậu luyện thuốc tu tin. Cn theo sch Cha xưa tch cũ, tc giả căn cứ vo số lượng tượng Hộ Php v La Hn: cha chỉ c 1 Hộ Php l Vi Thin Tướng thay v 2 vị, v chỉ c 16 tượng La Hn chứ khng phải 18 vị như thời Tống nn cho rằng cha phải được lập thnh trong thời Đường (618-936), hay chậm nhất cũng phải trước thời Tống (năm 960 về trước). D cha dựng vo thời no cũng trn 1000 năm rồi v phải trng tu nhiều lần. Sử sch c ghi hai lần trng tu ở cấp quốc gia l năm 1632 đời L Thần Tng v năm 1794 đời vua Cảnh Thịnh.

Ngy hội cha được nhắc nhở qua ca dao:

Ấy ngy mng su thng ba

Ăn cơm với c, đi hội cha Ty.

Nhịn ăn nhịn mặc (ăn cơm với c) để dnh tiền đi xem hội cha Ty một lần kẻo tiếc. Dự hội cha vừa được hưởng một ngy vui, vừa được chim ngưỡng kiến trc v điu khắc tuyệt vời của ngi cổ tự.

Cha dựng theo hnh chữ tam rất độc đo. Cả ba dy nh đều thiết kế kiểu mi hai tầng, ở bốn gc chi đều c mi đao cong vt ln nền trời trng rất mạnh, lại c đắp rồng ngắn ở đầu gc, tạo nt uyển chuyển hi ha. Về nghệ thuật điu khắc, cha c tất cả 77 pho tượng lớn nhỏ bằng gỗ mt, son thếp nhiều mu rất cng phu. Đng kể nhất l tượng Tuyết Sơn, nt nhẫn nại trầm tư nhưng cương quyết hiện r trn khun mặt gầy g của người tu khổ hạnh. Cc tượng La Hn lớn bằng người thật, mỗi vị mang một dng điệu, một nt mặt, biểu lộ trạng thi tm tư khc nhau.

Xong hội cha Ty, ngy hm sau c hội cha Thầy ở huyện kế cận. Cha Thầy trong khu vực ni Si Sơn, thuộc lng Hong X x Phượng Cch huyện Quốc Oai. Cha c tn chữ l Thin Phc tự, xy năm 1057 đời L Thnh Tng, nguyn l một cha nhỏ do Thiền sư Từ Đạo Hạnh lập ra để tu hnh, dn chng gọi l cha Thầy để tỏ lng tn knh.

Chẳng vui cũng thể hội Thầy

Chẳng trong cũng thể hồ Ty xứ Đoi.

Rửa chn đi hn đi hi,

Rửa chn đi đất cũng hoi rửa chn.

Ni thế chứ hội cha Thầy vui lắm. Khng những phong cảnh hữu tnh, trước cha l một hồ nước rộng c thủy đnh trnh diễn ma rối nước, m nơi đy cn l điểm hẹn của nam thanh nữ t:

Mồng bảy thng ba

Vui thay Cắc Cớ

Trai khng vợ

Nhớ hội cha Thầy

Gi khng chồng

Nhớ ngy m đi

Hai bn cha l hai cy cầu c mi che mưa nắng do Trạng Bng Phng Khắc Khoan xy vo năm 1602, đặt tn l Nhật Tin v Nguyệt Tin. Lối qua cầu Nguyệt Tin c đường dẫn ln ni vo hang Cắc Cớ. Đường đi ngoằn ngoo nhỏ hẹp lại men theo sườn ni, một bn l vch đ, một bn l vực su, người ra vo dễ đụng chạm vo nhau hoặc phải nhờ du dắt, nhn đ trai gi c dịp lm quen:

Mưa từ trong ni mưa ra

Mưa khắp thin hạ, mưa qua cha Thầy.

Đi ta bắt gặp nhau đy,

Như con b gầy gặp bi cỏ hoang.

V c nhiều cuộc hn nhn bắt nguồn từ hội cha Thầy, trn đường vo hang Cắc Cớ:

Một nh c bốn chị em

C ti l t, ti thm đi chơi.

Cả gan may ti đựng trời

Đem nong sảy đ, giết voi xem gi

Ngồi buồn đem thước ra đo

Đo từ ni Sở, ni So, cha Thầy.

Ln trời đo gi đo my

Xuống sng đo nước, lại đy đo người.

Đo từ mười tm, đi mươi

Đo ln chẳng được, đo người mười lăm.

Tuổi em vừa đng trăng rằm

Tuổi anh mười su kết trăm năm vừa.

Lại c người cho rằng hội cha Ngo ở x Tch Giang huyện Phc Thọ tỉnh Sơn Ty mới đng l nơi hấp dẫn:

Nhất vui l hội cha Thầy

Vui th vui vậy, chẳng ty hội Ngo

Cha Ngo khnh đ chung đồng,

Muốn chơi th trả của chồng m chơi!

Cng huyện với cha Ngo, ở x Đường Lm c cha Viễn l ngi cha cổ với bảo vật nổi tiếng:

Nước giếng đồng chưa hm đ nng

Chung cha Viễn chưa ging đ ku!

Nhưng cha chứa nhiều bảo vật đứng hng thứ nh (sau cha Ty Phương) của tỉnh Sơn Ty ni ring v cả nước ni chung, phải kể l cha Sng Nghim ở lng Ma, x Đường Lm, huyện Ba V. Cha hiện c 287 pho tượng lớn nhỏ bằng gỗ hoặc bằng đất luyện, sơn son thếp vng cng phu. Ba pho tượng c gi trị cao về nghệ thuật l tượng Quan m Tống Tử với đường nt sinh động mềm mại; tượng Bt Bộ Kim Cang bằng đất luyện, 8 hnh tượng diễn tả 8 thế v khc nhau, nt mặt biểu lộ tinh thần thượng v; tượng Tuyết Sơn cũng rất đạt về nghệ thuật nn c ca dao ca truyền tụng:

Nổi danh cha Ma lng ta

C pho Tống Tử Phật B Quan m.

 

Cha ở H Nội

Đất Sơn Ty cn lắm cha, nhiều di tch. Nhưng ta hy tạm rời, theo đon người trẩy hội về Thăng Long cho kịp ngy mồng 8 thng 3, dự hội cha Chiu Thiền ở lng Yn Lng, tn nm l cha Lng, thuộc phường Lng Thượng, quận Đống Đa, cch trung tm H Nội khoảng 6 km về hướng ty. Cha khởi dựng năm 1164 đời L Anh Tng, được trng tu nhiều lần, lần gần nhất l giữa thế kỷ 19. Cha c một quần thể kiến trc hi ha. Bước vo cổng c 4 trụ lớn bằng gạch vươn cao ln nền trời, đỡ 3 cổng vo với mi cong thanh thot. Tiếp đến l sn rộng lt gạch bt trng, cuối sn c cổng tam quan, xuyn qua l nh bt gic, nơi đặt tượng L Thần Tng v Thiền sư Từ Đạo Hạnh. V cha c phụ thờ đức Từ Đạo Hạnh nn mở hội tiếp theo hội cha Thầy:

Nhớ ngy mồng tm thng ba

Trở về hội Lng, trở qua hội Thầy.

H Nội c một ngi cha đẹp nổi tiếng nhưng yểu mệnh. Đ l cha Lin Tr, cn gọi l Bo n  Tự, nằm bn hồ Hon Kiếm, dựng năm Mậu Thn (1848) Tự Đức nguyn nin, kiến trc theo hnh bt gic, c 36 ta nh, gồm 188 gian. L một cng trnh vĩ đại của thế kỷ 19, do Thượng thư Nguyễn Văn Giai, người Thanh Ha, xy dựng nn dn chng quen gọi l cha Quan Thượng:

Gần xa n nức tưng bừng

Vo cha Quan Thượng xem bằng động tin.

Lầu chung, gc trống đi bn

Trng ra chợ Mới, Trng tiền kinh đ.

Khen ai kho vẽ họa đồ,

Trước sng Nhị Thủy, ngoi hồ Hon Gươm.

Nhưng đến năm 1887, nin hiệu Thnh Thi thứ 9, Ton quyền Đng Dương Paul Doumer lập chế độ trực trị tại Bắc kỳ, đ triệt hạ cha Quan Thượng, lấy đất xy ta Thống sứ v Bưu điện H Nội.

 

Cha ở H Đng

Pha nam H Nội l gip H Đng, một tỉnh c nhiều cổ tự nổi tiếng như cha Hương, cha Trăm Gian. Hội cha Hương vo ngy 19 thng 2 l ngy ging đản v ngy 19 thng 6 m lịch l ngy thnh đạo của đức Quan m cha Hương, nhưng người đi trẩy hội thường chọn dịp thng 2. Du khch đến cha Hương bằng nhiều ngả. Đi đường bộ th theo lin tỉnh lộ 22. Đường thủy th từ Phủ L (H Nam) đi ngược sng Đy, hoặc từ bến Vn Đnh (H Đng) xui dng sng Đy. D đường bộ hay thủy, cũng đổ bến tại H Đoan, quen gọi l bến Đục. Nơi đy qun trọ, hng ăn san st. Cc gian hng bn sản phẩm địa phương nổi tiếng như rau sắng, quả mơ, hồng tr, củ mi... với cc c gi bn hng xinh xắn, liến thoắng mời khch.

Ai đi trẩy hội cha Hương

Lm ơn gặp khch thập phương hỏi gim

Mớ rau sắng, quả mơ non

Mơ chua sắng ngọt, biết cn thương chăng?

Từ bến Đục đến bến đ Suối chừng nửa cy số. Tại bến đ, du khch thu đ đi chừng 2 cy số th đến bến Tr. Bước ln bờ, thấy ngay tam quan của cha Thin Tr, quen gọi l cha Ngoi. Đi bộ thm khoảng vi giờ đường ni, gặp ba cha nữa l cha Tin, cha suối Giải Oan, cha Cửa Vng, rồi leo ln gần đến đỉnh một tri ni, mới tới động Hương Tch. Đy l cha Trong, cn gọi l cha Hang. Đường ni gập ghềnh, chim ku vượn ht, du khch tốp năm tốp bảy ra vo tấp nập. Họ c thể khng biết nhau, nhưng gặp nhau vẫn tươi cười với cu cho A Di Đ Phật, Nam m Phật hay Quan Thế m Bồ Tt:

Ngy xun ci n xn xao

Con cng ci bn ra vo cha Hương.

Chim đn lối, vượn đưa đường

Nam m đức Phật bốn phương cha ny.

Trong động, trn dải thạch nhũ c khắc 5 chữ đại tự Nam thin đệ nhất động đẹp sắc sảo, tương truyền l nt bt của cha Trịnh Sm (1767-1782), nhưng c sch lại cho l của vua L Thnh Tng.

Cha no m lại c hang?

Ở đu lắm của thời chng biết khng?

Cha Hương m lại c hang

Trn rừng lắm của thời nng biết khng.

Pha Bắc tỉnh H Đng, gần đường lin tỉnh 11, tại lng Tin Lữ x Tin Phương, huyện Hoi Đức, trn một quả đồi cao chừng 50 mt c một ngi cha nổi tiếng về phong cảnh đẹp, kiến trc qui m, c nhiều bảo vật v tượng qu. Đ l cha Trăm Gian, theo lng sở tại cn c tn l cha So hay cha Tin Lữ, tn chữ l Quảng Nghim tự. Theo Danh lam cổ tự, cha được lập năm Ất Tị (1185) nin hiệu Trinh Ph thứ 10 đời L Cao Tng, nhưng theo Nguyễn B Lăng trong Kiến trc Phật gio Việt Nam th cha do Minh Đức chn nhn Nguyễn Bnh An lập từ thế kỷ 13 triều Trần v được trng tu khoảng thế kỷ 17, 18. Cha c 4 dy nh kết thnh bnh đồ chữ nhật rộng 24 mt, di 42 mt. Nếu tnh 4 cột l 1 gian th cha c 104 gian, tnh cả phần phụ thuộc nối di sau cha th cả thảy 107 gian, v thế nn c cu ca dao truyền tụng:

Đnh So, qun Gi, cha Thầy

Đẹp th c đẹp, chưa ty Trăm Gian 

 

Cha ở Hưng Yn

Nếu theo quốc lộ 5 đi Hưng Yn, cch H Nội chừng 20 km về pha đng nam, tại lng n X huyện Văn Lm c cha Un với hội rước Tứ Php cầu đảo vũ. Hội tổ chức qui m lớn, cả tổng tham dự nn cn gọi hội tổng n X. Lễ hội khng mở định kỳ hng năm, chỉ khi no hạn hn trầm trọng mới mở hội. Theo tục lệ, dn địa phương rất sợ uy linh của Php Điện nn khng ai dm x dịch tượng ngi, người ta chỉ mở đm rước cc tượng Php Vn, Php Vũ, Php Li thờ ở cc cha khc về cha Un để cng với Php Điện linh ứng lễ hợp tế cầu mưa nn c cu:

Ba b trẩy hội cha Un

Mưa gi đng đng mới dễ lm ăn! 

 

Cha ở Hải Dương

Rời Hưng Yn, cũng theo quốc lộ 5 đi qua tỉnh lỵ Hải Dương rồi rẽ tri vo tỉnh lộ 17 đến thị trấn Phả Lại thuộc huyện Ch Linh, gần chỗ hợp lưu của sng Cầu, sng Thương v sng Lục Nam lm thnh sng Thi Bnh. Tại chn ni Phao Sơn, c cha Phả Lại vươn cao, soi mnh trn sng nước. Sơn thủy hữu tnh đ t điểm cho cảnh cha vẻ đẹp mơ mng, đi vo ca dao mun thuở:

Xa đưa văng vẳng tiếng chung

Ka cha Phả Lại chập chng bn sng

 

Cha ở Lạng Sơn

Ở tận cng miền bin giới Việt Hoa l tỉnh Lạng Sơn, nổi tiếng về sơn thủy hữu tnh. Sng Kỳ Cng chảy dọc theo chiều di của tỉnh, chia thị x Lạng Sơn lm hai phần, pha nam l khu lỵ sở v phố x, pha bắc c chợ Kỳ Lừa lập từ đời L Thi Tng (1434-1442), xưa nay nổi tiếng sầm uất. Cch chợ Kỳ Lừa chừng 2 km (đường chim bay) về pha ty c dy ni đ vi, trong ni l một hệ thống hang động gồm Nhất Thanh, Nhị Thanh v Tam Thanh; trn sườn ni T Thị c tượng đ Vọng Phu nh cao ln nền trời dng người đn b m con chờ chồng, một tuyệt tc thin nhin c từ ngn xưa (3).

Từ lỵ sở Lạng Sơn đến chợ Kỳ Lừa, qua cầu Kỳ Cng rẽ tri vo phố Muối l đường ln hang động. Đầu tin gặp động Nhất Thanh thờ Phật v c thờ tượng Ng Th Sĩ (cựu Đốc trấn Lạng Sơn). Động Nhị Thanh kh rộng, trần v vch đầy nhũ đ, c ngi cha Tam gio thờ đức Khổng Tử, Lo Tử v Phật Thch Ca. Xuyn qua động Nhị Thanh, men theo con đường suối trong hang dẫn tới động Tam Thanh ở lưng chừng ni. Đường hang di, chỗ phnh ra trn trần c lỗ cổng trời rọi nắng phản chiếu vo nhũ đ ln mu rực rỡ. Trong động Tam Thanh trần cao đến 8 mt, nền rộng v phẳng, c cha thờ nhiều tượng Phật, c cửa thng ra ngoi cả hai hướng đng v ty, lại c dng suối nhỏ rc rch chảy vo ao địa ngục m u lạnh lẽo. Trn vch khắc bi thơ tuyệt tc của Ng Th Sĩ, nt chữ đẹp v phng khong như rồng bay. Tất cả tạo nn khung cảnh vừa lộng lẫy, vừa thơ mộng, huyền ảo xứng đng nổi danh qua cu ca dao:

Lạng Sơn c phố Kỳ Lừa

C nng T Thị, c cha Tam Thanh (4).

 

Cha ở Quảng Yn

Vng đồi ni gip giới ba tỉnh Bắc Giang, Hải Dương v Quảng Yn c ngọn ni Yn Tử cao nhất vng. Vo thời Trần, Yn Tử l một trung tm Phật gio khi vua Trần Nhn Tng nhường ngi cho Thi tử Thuyn, ln đy tu hnh, sng lập ra Thiền phi Trc Lm l thiền phi thứ ba trong lịch sử Phật gio Việt Nam.

Từ chn ni đến ngi cha Cả nằm cht vt trn ngọn - cn gọi l cha Yn Tử - đường di 30 km. Dọc đường c hơn 20 cảnh cha gắn liền với địa danh, mang sự tch Thượng hong Nhn Tng xuất gia. Đầu tin l suối Tắm, nơi Thượng hong dừng lại tắm gội bụi trần trước khi ln ni tu hnh. Bn suối Tắm c cha Cầm Thực (nhịn ăn), tương truyền khi Thượng hong đến đy chỉ ăn rau quả thay cơm. Đi nữa, gặp cha Long Động, tục gọi l cha Ln v cha dựng st ni giống hnh con ln, nơi Thượng hong mở trường thuyết php, độ tăng cho cả vạn người. Đường cn di, phải vượt qua chn con suối nữa th gặp dốc Voi X, rồi ni Hạ Kiệu, đnh dấu nơi vua Trần Anh Tng mỗi lần ln thăm cha phải xuống kiệu đi bộ từ qung ny. Đường ln Yn Tử kh khăn v thử thch nn mới c cu:

No ai quyết ch tu hnh

C về Yn Tử mới đnh lng tu. 

 

Cha ở Thi Bnh

Từ Hải Phng theo lin tỉnh lộ 10 đi về hướng Nam Định, khi ra khỏi tỉnh lỵ Thi Bnh th gặp huyện Vũ Tin. Nơi lng Dũng Nghĩa, nay l Dũng Nhuệ, x Duy Nhất, huyện Vũ Thử c ngi cha cổ nổi tiếng. Đ l cha Keo (gọi theo tn lng), tn chữ l Thần Quang tự, do Quốc sư Khng Lộ lập từ thời L Thần Tng (1128-1138). Cha nằm st tả ngạn sng Hồng nn bị xi lở, năm 1609 cha được dời đến địa điểm ngy nay, tọa lạc trn thửa đất rộng gần 6 mẫu ty. Ton cảnh cha l một quần thể kiến trc gồm 14 cng trnh. Trn đường trục tim, đầu tin l cột cờ. Tiếp đến l sn lt đ xanh, dẫn đến tam quan ngoi c 4 gc mi vươn cong. Tiếp nữa, ao chữ nhật di 25 mt rộng 10 mt chắn ngang, c đường lt đ viền quanh dẫn đến tam quan trong. Bước qua sn đất rộng, tới khu kiến trc chnh của cha như tiền đường tức cha Hộ, thượng điện tức cha Phật, sn gạch, ta Gi Roi, ta Thiu Hương, ta Phục Quốc, ta Hậu Cung. Cuối cng l gc chung với 12 gc mi vươn cong, xếp chồng 3 tầng, cao hơn 11 mt. Theo văn bia dựng năm 1630, cha c tất cả 21 dy nh gồm 154 gian, nhưng nay chỉ cn 107 gian, đặc biệt sườn nh ton bằng gỗ lim lắp mộng, khng dng đinh.

Cha Keo hng năm mở hội từ ngy 13 đến hết đm rằm thng 9. Hội cha rất lớn, khng những chỉ dn tỉnh Thi Bnh m cn cả dn cc tỉnh ln cận như Kiến An (nay l Hải Phng), Hưng Yn, H Nam, Nam Định... cũng về dự. Hội trẩy đng đảo, vui khng kể xiết, cc c gi đ by tỏ lng nao nức dự hội qua phong dao:

Dẫu m cha đnh, mẹ treo

Cũng khng bỏ hội cha Keo đm rằm. 

 

Cha ở Nam Định

Rời Thi Bnh, tiếp tục theo lin tỉnh lộ 10 đến tỉnh lỵ Nam Định, rồi theo lin tỉnh lộ 21 về cha Giao Thủy ở lng Hnh Thiện, tổng Hnh Thiện, huyện Giao Thủy, phủ Thin Trường nay l huyện Xun Thủy. Tương truyền ngy xưa Thiền sư Nguyễn Minh Khng tu ở đy, tục gọi l cha Keo Trn để phn biệt với cha Keo ở Thi Bnh. Cả hai cha đều c tn chữ l Thần Quang tự v đều thờ sư Minh Khng tức Quốc sư Khng Lộ. Cc sch sử xưa c chp việc L Thần Tng mắc bệnh ha hổ, được Thiền sư Minh Khng chữa khỏi nn phong lm quốc sư. Sch Thnh ngữ Điển tch Danh nhn Từ điển cn cho rằng tiền kiếp của vua Thần Tng chnh l Thiền sư Từ Đạo Hạnh, bạn tu hnh với cc sư Gic Hải, Minh Khng, bởi c lời nguyền kiếp trước nn kiếp ny nh vua mới mắc phải bệnh ấy. D cu chuyện c thế no chăng nữa, sự kiện vẫn được đồng dao ghi lại:

Tập tầm vng, tập tầm vng

C ng Nguyễn Minh Khng

Chữa được Thần Tng hong đế...  

 

Cha ở H Nam

Đến với H Nam, một tỉnh mới thnh lập từ năm 1890, tch ra từ tỉnh H Nội, thấy c cha Tin thuộc lng Thanh Lưu, huyện Thanh Lim, phủ L Nhn. Tương truyền cha c 99 cy thng, người ta cố trồng thm 1 cy nữa cho chẵn 100 m trồng mi vẫn khng sống, nn ca dao c cu:

Cha Tin chn chn cy thng

Ai khng trồng đủ, lng khng cho về.

Cha Tin nằm trn đỉnh đồi, đường dốc thoai thoải, cảnh tr nn thơ, tiếng đồn cn lưu mi trong ca dao:

Ngy xun liệu liệu cn di

Chơi cha Tin kẻo một mai nữa gi.

Cũng trong tỉnh H Nam c một ngi cha cổ để lại trong ngn ngữ Việt Nam một thnh ngữ: Vắng như cha B Đanh. Đ l cha Bảo Sơn, được xy cất trong vng rừng ni, thuộc lng Đinh X tổng Thụy Li huyện Kim Bảng phủ L Nhn. Nơi đy, xưa c tiếng l nhiều cọp, t người dm lui tới nn cha vắng vẻ:

Cn duyn kẻ đn người đưa

Hết duyn vắng ngắt như cha B Đanh. 

 

Cha ở Ninh Bnh

L một tỉnh ở vị tr cửa ngỏ của miền Bắc thng với miền Trung, tại tỉnh lỵ Ninh Bnh c ni Dục Thy nằm ngay trn sng Vn Sng. Ni được ba mặt sng bao bọc, trng như hn ngọc khổng lồ nh ln trong biển nước. Trn ni c ngi cha cổ tn chữ l Thy Sơn tự nhưng dn chng vẫn quen gọi l cha Non Nước v gọi lun ni Dục Thy l ni Non Nước. Gần tỉnh lỵ cn c ni Cnh Diều v ni Hồi Hạc, t điểm cho sng Vn ni Thy thnh bức tranh sơn thủy thin nhin tuyệt đẹp, cảnh tr hữu tnh:

Đất Ninh Bnh c cha Non Nước

Ni Phi Din, Hồi Hạc chung quanh.

Chung quanh những chị em cười

Giữa cha Non Nước một ti với nng. 

 

Cha ở Thanh Ha

Rời miền Bắc, theo quốc lộ 1 vo Thanh Ha. Ở huyện Nng Cống c mạch ni từ huyện Thọ Xun ko đến, tới địa phận tổng Cổ Định th trồi ln thnh nhiều tri ni, ngọn cao nhất l ni Nưa tức Na Sơn cao 536 mt. Phong cảnh rất đẹp, bn ngoi c 4 dng suối giao lưu như những chiếc vi bạch tuộc. Trn đỉnh c hang động lập thnh cha gọi l Khnh Long tự, đ mi mi đi vo thi ca bnh dn:

Huyện Nng cao nhất rừng Na

Tối linh vạn cổ nhất cha Khnh Long

Lại thm khnh đ chung đồng

Long Qun tại tả, hữu ng Thổ thần.

Phật đ ph hộ cho dn,

Thời xin cải cựu tng tn từ ry. 

 

Cha ở Huế

Huế khng những l kinh đ của triều Nguyễn, Huế cn l trung tm Phật gio miền Trung v miền Nam, kể từ khi xứ Đng Trong được thnh lập. Nơi đy vừa c nhiều cha, vừa l những cha danh tiếng. Tiu biểu nhất c cha Thin Mụ dựng trn đồi H Kh, lng An Ninh, huyện Hương Tr, cch thnh phố Huế chừng 5 km về pha ty v trn tả ngạn sng Hương.

Theo Đại Nam nhất thống ch (5) Thi tổ Nguyễn Hong (1558-1612) thấy phong thủy vng ny giống như con rồng ngoảnh đầu lại, lại nghe trong dn gian lưu truyền cu chuyện về một b gi mặc o đỏ quần xanh, hiện ln ngồi trn đồi H Kh, ni với dn lng: Phải c chn cha đến dựng cha ở đy để thu gp kh thing m giữ vững long mạch, cha bn tin lời, cho dựng cha tại đồi năm 1601 v đặt tn l Thin Mụ. Từ ấy, cha Thin Mụ được cc cha Nguyễn v nh Nguyễn bảo tồn, coi l đệ nhất quốc tự, đời đời mở mang v trng tu. V thế dn chng đ snh sự bền vững của ngi cha với tnh yu đi lứa qua cu ht v:

Lấy nhau cho trọn đạo trời

Đổ cha Thin Mụ mới rời nhau ra.

Cha được dựng trn vng đất g cao ro, bn dng sng Hương thot nước. Địa thế rất tốt cho một cng trnh lu di:

Bao giờ lụt lt đến vai

Lt cha Thin Mụ, em mới phai nghĩa chng.

Cũng tại ngi cha ny, năm Canh Dần (1710), cha Nguyễn Phc Chu cho đc đại hồng chung lớn nhất ở Huế với đường knh 1,4m cao 2,5m nặng 3.285kg c khắc bi văn của cha. Tiếng chung ấy đ được đưa vo ca dao của dn tộc:

Gi đưa cnh trc la đ

Tiếng chung Thin Mụ, canh g Thọ Xương.

hoặc:

Thương thời thương, chẳng thương thời chớ

Lm chi cho lỡ dở thm buồn

Bn cha Thin Mụ đ ging tiếng chung

G thượng thn đ gy, tiếng chim nguồn đ ku!

Trong 20 thắng cảnh của đất Thần kinh được vua Thiệu Trị xếp hạng v ca tụng bằng 20 bi thất ngn đường luật th tiếng chung Thin Mụ được liệt vo hng thứ 14 qua bi Thin Mụ chung thanh.

Ở Huế cn c cha Diệu Đế l ngi đệ tam quốc tự của đất Thần Kinh. Trước khi dựng cha, đất ny l phủ của Min Tng, khi ln ngi lấy đế hiệu l Hiến Tổ, năm Thiệu Trị thứ 4 (1844) cho xy cha với qui m lớn trn chỗ ở cũ. Nay cha nằm trn đường Bạch Đằng thuộc phường Ph Ct, với thửa đất rộng chừng nửa mẫu ty, ng ra Hng B tức sng Đo chảy về Bao Vinh. Cha ở khoảng giữa cầu Gia Hội pha đng nam v cầu Đng Ba pha đng kinh thnh:

Đng Ba, Gia Hội hai cầu

Ng qua Diệu Đế bốn lầu hai chung.

hoặc:

Đng Ba ng qua Diệu Đế

Nghe thầy kinh kệ cng lễ giao thừa. 

 

Cha ở Quảng Nam

Cch thnh phố Đ Nẵng 8 km về pha đng nam, ở x Ha Long huyện Ha Vang c vng đ vi nổi ln 5 ngọn ni, gọi l Ngũ Hnh Sơn gồm hn Kim, hn Mộc, hn Thủy, hn Hỏa, hn Thổ. Nhờ địa thế ứng với ngũ hnh nn Quảng Nam trở thnh đất địa linh nhn kiệt. Quần sơn ny nằm st biển nn dn chng quen gọi l ni Non Nước. Trn ni c nhiều hang động thạch nhũ, c cả cha nn cũng được gọi l cha Non Nước. Tuy khng lớn lắm, nhưng nhờ ở vị tr đặc biệt với cảnh tr thin nhin đẹp đẽ, cha trở thnh một danh lam cổ tự bậc nhất của tỉnh Quảng Nam v cả miền nam Trung bộ:

Em đứng nơi cửa sng Hn

Ng sang bi Tin Sa

Ngũ Hnh Sơn ở trn

Mũi Sơn Tr ngoi khơi

Nghe chung cha Non Nước

Em nhớ mấy lời thề ước

Anh lm sao cho duyn nợ được vung trn

Kẻo lng người xứ Quảng mỏi mn đợi trng.

Phố cổ Hội An cch Đ Nẵng chừng 32 km về pha ty bắc, ở cuối dy phố, trn con lạch thng ra sng chảy vo sng Thu Bồn đổ ra cửa Đại, c một ngi cha rất khc lạ, trn l cha dưới l cầu bắc ngang con lạch ấy. Cha cầu ny do người Nhật vo bun bn ở Hội An dựng ln khoảng thế kỷ 16 nn gọi l cha Cầu Nhật Bản. Năm 1719, cha Nguyễn Phc Chu (1691-1725) viếng Hội An, đặt cầu l Lai Viễn Kiều nhưng dn vẫn quen gọi l cha Cầu. Nhn chung, cha Cầu c nt độc đo, khong đạt, kiến trc nhẹ nhng. Mặt cầu cong vng ln ở giữa vừa chịu sức nặng vừa tạo dng xinh xắn ha hợp với mi cha cũng uốn cong mềm mại, sn cha dựng lan can thơ mộng. Với cảnh sắc ấy, cha đ đi vo ca dao trữ tnh:

Ai ra phố Hội cha Cầu

Để thương để nhớ để sầu cho ai?

Để sầu cho khch vng lai

Để thương để nhớ cho ai chịu sầu!   

 

Cha ở Quảng Ngi

Trn quốc lộ 1 từ Nam ra hay từ Bắc vo, đến cầu Tr Khc rồi xui theo tả ngạn sng Tr chừng 1 km sẽ gặp ni Thin Ấn, cao 105 mt, trn đỉnh bằng phẳng rộng chừng 10 mẫu ty c cha Thin Ấn. Ni v cha l thắng cảnh nhất tỉnh, thuộc x Tịnh Ấn huyện Sơn Tịnh, cch thị x Quảng Ngi chừng 3 km.

Cha Thin Ấn do Thiền sư Php Ha (1670-1754) người Phc Kiến khai sơn dựng vo năm 1694, thời cha Nguyễn Phc Chu. Năm 1716, cha được cha ban biển ngạch Sắc tứ Thin Ấn tự. Theo Việt Nam Phật gio sử luận (6), khi sư Php Ha khởi cng đo giếng cha th c một vị tăng trẻ từ đu khng r tng tch, ln ni tnh nguyện đo gip. Hai người đo suốt ba năm (c sch chp 3 thng) rng r, su được 21 mt m khng gặp nước, lại c tảng đ lớn chắn ngang, họ vẫn khng nản lng, h hục đục đ, bỗng c mạch nước ở giữa khối đ phụt ln. Trong lc mọi người mừng rỡ th nh sư trẻ ấy lại lẳng lặng ra đi biệt tch, khng ai hay biết. Ngy nay giếng ấy vẫn cn v địa phương vẫn truyền tụng cu ca dao về sự tch ấy:

ng thầy đo giếng trn non

Đến khi c nước khng cn tăm hơi. 

 

Cha ở Bnh Định

Cũng theo quốc lộ 1, từ Qui Nhơn đi về hướng bắc chừng 35 km, đến thị trấn An Hnh, tức huyện lỵ Ph Ct, rẽ phải theo hương lộ đi về đng chừng 24 km th gặp cha ng Ni. Nếu đi đường biển, từ Qui Nhơn xuống thuyền dọc theo đầm Thị Nại về hướng bắc, đến bến đ Ph Hậu. Ln bờ, đi bộ một qung ngắn gặp chợ Phương Phi tức chợ cửa Thử (cn gọi l Cch Thử) sẽ đến chn ni, ln cha. Từ đy tới cha phải qua 11 chặng đường gy men theo sườn ni, mỗi chặng gồm nhiều bậc đ thin nhin xếp sẵn. Cha dựa lưng vo sườn ni pha nam của ngọn ni B cao nhất vng (1122 mt) thuộc địa phận thn Phương Phi, x Ct Chnh, huyện Ph Ct, tỉnh Bnh Định. Sau cha c khe nước trong vắt chia lm hai nhnh bọc quanh, nhnh lớn lại c nhiều nhnh nhỏ ngoằn ngoo chảy xuyn qua sn sau, quanh bếp cha để rồi đổ vo hồ sen trước cha. Gần cha c một hang đ rộng, su ht vo lng ni v thng ngầm ra biển, lm cho cảnh cha tăng thm vẻ hoang vu v huyền b:

Cy che đ chất chập chồng

Biển giăng dưới ni cha lồng trong my.

Bụi đời khng gợn mảy may

Cht thn rộng thng di ngy thảnh thơi.

Tương truyền thời cha Nguyễn Phc Chu c vị thiền sư người Trung Hoa đến xy dựng cha tranh, gọi l Dũng Tuyền tự (cha Suối). Nh sư dng vỏ cy kết lm o mặc, khng ai r tng tch nn chỉ gọi l ng Ni, hằng ngy đốn củi đem xuống ni đặt bn đường rồi bỏ đi. Dn lng đem gạo, rau cũng đặt tại đấy đổi lấy củi, t nhiều ty , nh tu hnh khng hề so đo. Sau cha Nguyễn Phc Ch (1725-1738) nghe tin, cho l đng bậc chn tu, năm Qu Sửu (1733) truyền dựng nơi đy ngi cha ngi, đặt tn l Linh Phong Thiền tự, gọi tắt l cha Linh Phong, nhưng dn chng vẫn quen gọi l cha ng Ni.

ng Ni đi đu

Bỏ bầu sơn thủy

Đủ nhn đủ tr

Thm vĩ thm kỳ

Cha xưa nhạt bng t huy

Xui lng non nước nặng v nước non.

 

Cha ở Khnh Ha

Về cha chiền, tỉnh Khnh Ha c ba đặc điểm: nhiều cha nhất so với cc tỉnh miền nam Trung phần, cha khng lớn lắm v cc vị tổ khai sơn cha hầu hết l người Việt.

Ở quận Vĩnh Xương thuộc tả ngạn sng Nha Trang, trn ni c một ngi cha nằm bn con suối c nhiều rau ngổ mọc hoang ven bờ nn dn chng gọi l suối Ngổ v cha cũng l cha Ngổ lun. Cha nổi tiếng đẹp nhờ cảnh sắc thin nhin, được truyền tụng qua cu:

Ở trn suối Ngổ c cha

Hai bn non nước, bốn ma khi my.

Tại Nha Trang, trong ng hẻm mang số 153/2 đường Hong tử Cảnh thuộc khu Phương Si, c ngi Hội Phước tự. Dn chng quen gọi l cha Ct v cu ca dao ghi lại cảnh biến đổi của cha:

Ngy xưa cha Ct mnh mng

Ngy nay cha Ct nằm trong xm lng.

Nguyn cha Hội Phước c từ đời L Cảnh Hưng (1740-1786), tổ khai sơn l Thiền sư Phật Ấn thuộc phi Lm Tế. Đời thứ hai, Thiền sư Đại Thng dời cha đến địa điểm hiện nay, cch chỗ cũ chừng 300 mt, nhưng vẫn l cha tranh. Đời thứ ba, Thiền sư Tnh Minh cất lại thnh cha ngi. Cha mới, tọa lạc trn một bi ct mnh mng nn bổn đạo gọi l cha Ct. Đến đầu thời Php thuộc, vng ny dn cư thưa thớt, vườn cha rộng đến vi mẫu, chung quanh c tường phn ranh giới. Nhưng rồi thnh phố mở rộng, dn cư ngy một nhiều chen lấn khiến vườn cha thu hẹp dần. Nay sn trước cha chỉ cn một lối đi hẹp, vch hng cha st với nh dn, cy me cổ thụ vườn cha tch hẳn khỏi khung vin cha, đứng gần đường Hong tử Cảnh.

Nha Trang cn c một con đường mang tn đường Hai Cha, ngy nay đường vẫn cn đ nhưng hai cha đ bị che khuất hoặc tan biến mất rồi. Xưa kia st bn cha Ct c một ngi cổ tự nữa cng chịu chung cảnh biến đổi, đ l cha Duyn Sanh. Nguyn cha l một thảo am dựng vo khoảng cuối triều Tự Đức (1847-1883) do Thiền sư Vin Gic khai lập. Năm 1891, Thnh Thi thứ 3, được xy thnh một ngi cha khang trang v đổi tn l Hải Đức tự. Những ngy lễ Phật, bổn đạo về cha đng đc. Thấy quang cảnh tấp nập, cha được dn địa phương gọi l cha Hội. Đến đời Bch Khng đại sư, cha đ hư nt lại thm dn cư chung quanh mỗi lc một đng, khng thch hợp với thiền mn, cha phải dời về ni Trại Thủy, một dy ni nhỏ thuộc pha ty thnh phố. Cha khởi cng năm 1943, xy cất hai năm mới xong. Ở địa điểm mới, tuy gần thnh phố m vẫn giữ được vẻ u tịch của ni đồi, phản nh qua ca dao:

Lng mong nương chốn Bồ Đề

Ln cha Hải Đức gần kề Nha Trang.

Trn đy l một số ngi cha của miền Trung v miền Bắc được nhắc nhở qua ca dao. Trong kho tng văn chương bnh dn cn rất nhiều cu nữa ni đến cha. V khun khổ hạn hẹp của một bi bo, phần viết về cha chiền miền Nam xin hẹn lại ở một bi khc với những cu ca dao hiền ha, lnh lng tnh cảm như dng sng Đồng Nai v Cửu Long, m đềm cả hai ma mưa nắng:

Bao giờ cạn lạch Đồng Nai

Nghing cha Chu Thới mới sai lời nguyền. 

Đo Đức Chương  

 

 

Sưu Tầm Ti Liệu v Web Design

  H Phương Hoi

Kỹ Thuật Truy Tầm

Hong Vn

Sưu tầm Nhạc Dn Ca

Julia Nguyễn
Xin vui lng lin lạc với  Trang Chủ về tất cả những g lin quan đến trang web nầy
Copyright 2003 Trang Ca Dao v Tục Ngữ
Last modified: 05/04/14