THIÊN NHIÊN MIỆT VƯỜN TRONG CA DAO DÂN CA

THIÊN NHIÊN MIỆT VƯỜN TRONG CA DAO DÂN CA
TRẦN THỊ DIỄM THUÝ (*)

Con người sống trong bất cứ thời đại nào, ở bất kỳ nơi đâu, đời sống văn hoá vẫn không tách rời thiên nhiên. Những sinh hoạt như cúng biển, cúng tế mùa màng, cúng vườn, lễ hội cây trái,… tồn tại trong đời sống của nhân dân là một thực tế chứng minh mối quan hệ này.
Trong công cuộc khai phá và xây dựng miền đất mới của cư dân người Việt Nam Bộ, dưới tác động của quang cảnh thiên nhiên mới, con người càng có ý thức cải tạo thiên nhiên. Lập vườn là công việc lao động đầy sáng tạo của những người mở đất với thiên nhiên Nam Bộ. Khác với vường ở đồng bằng sông Hồng, vường ở đồng bằng Cửu Long rộng lớn hơn nhiều, có hiện tượng tập trung nhiều vườn lại với nhau thành những không gian vườn tược rộng lớn có hiệu quả kinh tế cao. “Huê lợi vườn nhiều gấp 50 lần huê lợi ruộng” và riêng tỉnh Bến Tre thì “trong tổng số diện tích 154.606 mẫu tây, có 16.500 mẫu vườn tược” [chú thích 6, tr. 74]). Sự ra đời của miệt vườn không chỉ có ý nghĩa vật chất mà còn có ý nghĩa văn hoá, thể hiện khả năng ứng xử phù hợp của con người đối với thiên nhiên.
Số đông các nhà nghiên cứu khi viết về văn hoá Nam Bộ có một cách hiểu chung miệt vườn là “những vùng, những tỉnh xưa được lưu dân Việt vào khai phá sớm hơn cả”. Đó là những dãy đất “giồng” cao ráo mà những người đi mở đất đã chọn “làm đất đứng chân” vì những nơi này “thoả mãn những yêu cầu ban đầu cho người dân đi khai phá có nươc ngọt, cao ráo, tránh được muỗi mòng, rắn rết, trồng được những hoa màu ngắn ngày và có cái ăn để tồn tại”.[chú thích 13, tr. 47]. Theo nhà văn Sơn Nam, miệt vườn là “những vùng cao ráo có vườn cam, vườn quýt” “được xây dựng trên những đất giồng, đất gò ở ven sông Tiền, sông Hậu” [chú thích 6, tr. 17 và 23].
Theo cách hiểu trên thì miệt vườn có ở các địa phương như: Cái Bè, Châu Thành, Mỹ Tho (thuộc Tiền Giang), Bình Minh, Tam Bình, Bình Hoà Phước (thuộc Vĩnh Long), Cả Côn, An Phú Tân, Châu Thành, Cồn Ninh Thới, Tiểu Cần (thuộc Trà Vinh), Cái Mơn, Mỏ Cày, Ba Tri (thuộc Bến Tre), Cái Tàu, Hồng Ngự, Lai Vung (thuộc Đồng Tháp), Cái Răng, Cái Tắc, Ô Môn, Phụng Hiệp (thuộc Cần Thơ),…
Quang cảnh thiên nhiên và đời sống văn hoá miệt vườn ảnh hưởng rất lớn đến những sáng tác ca dao dân ca (CDDC) miền đất này. Một trong những biểu hiện ấy là sự phong phú và mới mẻ của những hình tượng thiên nhiên liên quan miệt vườn. Bài viết này trình bày một số kết quả cụ thể trong việc khảo sát khía cạnh ấy.
Chúng tôi tập họp 8 tư liệu (TL – chú thích 3, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12) sưu tầm CDDC ở Nam Bộ, ký hiệu N1; Thơ văn Đồng Tháp, ký hiệu N2; Văn học dân gian Tiền Giang, ký hiệu N3; Văn học dân gian đồng bằng sông Cửu Long, ký hiệu N4; Câu hát góp, ký hiệu N5; Hò xay lúa, ký hiệu N6; Câu hát huê tình, ký hiệu N7; Hò miền Nam, ký hiệu N8.
Thống kê những hình tượng thiên nhiên có liên quan đến miệt vườn trong 8 TL trên, có kết quả như sau:

Stt	Hình tượng	Tư liệu
Stt	Hình tượng	N1	N2	N3	N4	N5	N6	N7	N8	Tổng số
1	bầu	8	2	2	3					15
2	bí	8	5	4	9					26
3	bìm bìm	2	1	1	11				1	16
4	bình bát	1	1			1				3
5	bồn hòn	1	2							3
6	bòn bon		1						2	3
7	bưởi	14	3		5	2		1		25
8	bướm	18	10	8	15	8	2	4	1	66
9	hoa	290	59	67	91	57	14	13	2	593
10	cam	15	4	1	6	2			12	40
11	chim	302	33	74	141	98	14		1	663
12	cau	5	7	8	12	6				38
13	chanh	20	6	2	10	10	1			49
14	chôm chôm	1							29	30
15	chuối	20	16	8	15	9	1			69
16	dâu	16		2	1	3	1	1		24
17	dưa	16	7	7	8	2				40
18	dừa	16	3	1	3	1				24
19	đu đủ	4		1	2					7
20	gà	32	7	6	20	3		1		69
21	gừng	9	2	6	15	9	2		15	58
22	khế	14	7	9	6	3				39
23	kiểng	23	2	12	9	6	3	1		56
24	mận	1	1	2	1	1			1	7
25	mật	2			4			<