Home T́m Ca Dao Diễn Đàn T́m Dân Ca Phổ Nhạc T́m Câu Đố T́m Chợ Quê Góp Ư Nghe Nhạc English

Thư Mục

 
Lời Phi Lộ
Lời Giới Thiệu
Cách Sử Dụng
Dẫn Giải
Diêu Dụng
 
Ẩm Thực
Cảm Nghĩ
Chợ Quê
Cội Nguồn
Cổ Tích
Lễ Hội
Lịch Sử
Ngôn Ngữ
Nhân Vật Nữ
Nhạc Cụ Việt Nam
Phong Tục Tập Quán
Quê Ta
Tiền Tệ Việt Nam
Tiểu Luận
Văn Minh Cổ
Vui Ca Dao
 
Trang Nhạc Dân Ca
 
Liên Mạng Thành Viên
Trang Chủ
Hồng Vũ Lan Nhi 1 & 2
Phong Thủy HKH
 

 
 

 

 
   

MỘT CÁCH NH̀N KHÁC VỀ VĂN HÓA VIỆT NAM

MẶC GIAO

                                               TỔNG KẾT

 

Văn hóa Việt Nam thể hiện qua ngôn từ, cả trước và sau khi có chữ viết. Ngôn từ thể hiện tâm hồn, diễn tả nếp sống và là nhịp cầu nối kết những con người nói cùng một ngôn ngữ, là sợi dây ràng buộc từng người vào cộng đồng dân tộc. Qua những câu ca dao, tục ngữ, luôn luôn được bổ xung theo gịng thời gian và truyền tụng tới bây giờ, chúng ta có thể tạm tổng lược văn hóa Việt Nam vào những điểm nổi bật sau đây:

 

1/ Về tin tưởng siêu h́nh

Dân tộc Việt Nam là một dân tộc hữu thần, có đời sống tâm linh phong phú. Niềm tin phổ quát nhất là tin Trời, đấng tạo thành vũ trụ và con người, đấng cầm cân nẩy mực mọi điều lành dữ trên đời. Ngay khi theo Phật với triết lư “tự giác nhi giác tha”, với lư thuyết luân hồi, qủa báo, duyên nghiệp, người Việt vẫn tiếp tục tin Trời và biến luôn Đức Phật thành đấng vạn năng, một cách gọi khác của Trời: Trời Phật. V́ vậy người Việt có đặc tính khoan dung tôn giáo. Đạo nào cũng được tiếp nhận. Phật, Lăo, Khổng, Thiên Chúa giáo sống chung hài ḥa với đạo thờ kính tổ tiên, các thần linh và anh hùng dân tộc. Người ta ghi nhận có 26 vị thần linh thuần Việt (theo Hội Chân Biên 1847 của Thanh Ḥa Tử) (1), trong đó có bốn vị được gọi là Tứ Bất Tử:  Thánh Tản Viên (tức Sơn Tinh, vị thần đă thắng Thủy Tinh và được vua Hùng gả con gái), Đức Thánh Gióng Phù Đổng Thiên Vương (mới ba tuổi đă cầm quân đánh tan quân xâm lăng phương Bắc), Chử Đồng Tử ( chàng trai nghèo dành chiếc khố độc nhất để liệm thây cha, phải dấu ḿnh dưới nước, bị công chúa Ngọc Dung phát giác khi đi tắm, nhận làm chồng. Sau hai vợ chồng bay lên trời, hiển linh, chữa bệnh, cứu nạn cho dân, giúp dân chống ngoại xâm) và Công chúa Liễu Hạnh, con gái Ngọc Hoàng Thượng Đế, thác sinh nhà họ Lê, thời Thiên Hựu (1557). Việc thờ các thần linh và anh hùng dân tộc có gốc rễ từ  đạo thờ kính tổ tiên, pha thêm việc thờ tiên thánh của đạo Lăo. Điều này lại chứng minh thêm cho thái độ khoan dung tôn giáo của dân tộc ta. Trong lịch sử Việt Nam, người ta chỉ thấy có vua chúa cấm đạo v́ lư do chính trị hay quyền lợi, không có cuộc thánh chiến nào do tín đồ các tôn giáo phát động. Theo đạo nào th́ họ cũng ở chung làng, chung nước, cùng giữ truyền thống của dân tộc, cùng chia sẻ gánh nặng và quyền lợi. Việt Nam là đất lư tưởng của “Đa giáo đồng nguyên”.

 

Một điểm đặc biệt khác là người Việt Nam khi theo đạo nào th́ trở thành tín đồ rất sùng tín của đạo ấy. Không có việc theo đạo cho có lệ. Nhưng đă theo đạo là phải hành đạo. Điều này đă gây ngạc nhiên cho người ngoại quốc khi họ thấy những nơi thờ phượng của người Việt Nam, ở trong nước cũng như ở ngoài nước, đều đông nghẹt tín đồ mỗi khi có lễ nghi tôn giáo.

 

Cuối cùng, người Việt Nam cũng có khuynh hướng đa thần, bái vật, tin tưởng và thờ đủ thứ mà họ coi là linh thiêng, có thể gây phúc hoặc tác họa cho cuộc sống của họ. Tuy nhiên, những tin tưởng và thờ bái này chỉ là “những món ăn chơi” so với những tôn giáo chính. Điều này chứng tỏ người Việt Nam có tính dị đoan, nhưng cũng c̣n thua xa người Trung Hoa.

 

2/ Về quan niệm sống

      a – Tính nhân bản: Người Việt Nam tôn trọng sự sống, tôn trọng con người. Không có việc hy sinh người sống để tế thần. Không có nô lệ, nông nô, lănh chúa. Không có giai cấp để phải đấu tranh. Thường dân được chia ra bốn loại: sĩ, nông, công, thương. Nông th́ chỉ có tá điền, tiểu nông và phú nông với năm mười mẫu ruộng (chỉ sau này ở miền Nam, sau khi bị Pháp xâm chiếm, mới có những đại điền chủ người Việt hay người Pháp có ruộng thẳng cánh c̣ bay)(2). Công th́ chưa có thành phần đại chủ nhân để bóc lột công nhân. Thương cũng chưa có đại tư bản để tích lũy tài sản. Có thể nói xă hội c̣n sinh hoạt trong phạm vi nhỏ nên con người sống có t́nh với nhau.

 

Quan niệm “trọng người” cũng bắt nguồn từ Thượng Kinh trong Kinh Dịch nói về hai quẻ Càn, Khôn, tức trời đất giao thoa, con người ở giữa. Trời, đất, người là Tam Tài: Thiên, Địa, Nhân. Thiên sinh, địa dưỡng, nhân ḥa. Người chính là đức của trời đất (Nhân giả kỳ thiên địa chi đức). Kinh Dịch c̣n khẳng định người là cái khí tinh tuyền của âm và dương (âm dương chi tú khí) (3). Như vậy phải chăng tính nhân bản của người Việt sở dĩ có là do ảnh hưởng của Trung Hoa? Không phải vậy. Theo Kim Định, Khổng Tử viết Tứ Thư, Ngũ Kinh  là chỉ ghi chép lại những điều có sẵn trong dân gian. Chính Ngài xác nhận là ḿnh không sáng tác điều ǵ hết (thuật nhi bất trác). Khổng Tử cũng nói đạo lư ấy ở phương Nam mà đến (Khoan nhu dĩ giáo bất báo vô đạo Nam phương chi cường dă quân tử cư chi. – Trung Dung/10). Dân gian là ai? Thưa là giống Bách Việt, hậu duệ của Viêm tộc, tổ tiên xa của Việt tộc. Phương Nam ở đâu? Thưa là miền đất phía nam sông Dương Tử, nơi dân Bách Việt sinh sống và sau này họ chạy xuống và rút về phía Nam hơn nữa là lănh thổ Việt Nam. Khổng Tử viết sách khoảng 500 năm trước Tây Lịch, trong khi Viêm tộc và hậu duệ đă sống ở vùng sông Dương Tử và Động Đ́nh Hồ từ ba, bốn ngàn năm trước đó. Vậy Khổng Tử chỉ ghi lại và sắp xếp lại những điều tai nghe mắt thấy nơi dân Bách Việt. Theo quan điểm của chúng tôi, không thể nói Hoa tộc học của Việt tộc, hay ngược lại. Phải nói rằng có sự giao lưu văn hóa, có sự pha trộn và gạn lọc, và kẻ mạnh, kẻ thắng luôn luôn chiếm đoạt mọi thứ của kẻ yếu, kẻ thua làm của ḿnh. Chúng ta chẳng nên giành giật làm chi cái nhăn hiệu. Chỉ cần nhắc tới những sự kiện như Kim Định đă viết trong hàng chục tác phẩm của ông về Việt Nho, Việt Triết, để hậu thế biết rằng không phải cái ǵ chúng ta cũng học lại của người Hoa, mà thật ra đó là sự trao đổi, đóng góp, trong đó chúng ta cũng có góp phần không nhỏ.

 

      b – Quyền lợi cá nhân phải phục vụ quyền lợi tập thể: Đi từ tập thể nhỏ là gia đ́nh. Mỗi cá nhân trong gia đ́nh coi việc phải chia xẻ, đôi khi hy sinh  quyền lợi của cá nhân ḿnh để lo cho người khác là điều tự nhiên: làm việc cực khổ để nuôi những người khác ăn học hay không có việc làm, chạy chữa cho một phần tử đau ốm trong gia đ́nh hay cứu một người khỏi ṿng tù tội v.v… Khi có chuyện ǵ xảy ra trong gia đ́nh là mọi người phải xúm vào giải quyết và cùng chia xẻ gánh nặng. Không ai có thể thờ ơ như người ngoại cuộc. Sự hy sinh được đền bù. Trước hết về tinh thần, không ai cảm thấy cô đơn và bị bỏ rơi. Sau đó là có sự trợ giúp cụ thể và tự nguyện mỗi khi cần được giúp đỡ. Đối với làng xóm cũng vậy. Sống ở trong làng là phải đóng góp, tuân theo những tục lệ của làng. Cá nhân phải hy sinh quyền lợi và một phần tự do, nhưng được đền bù v́ được bảo vệ một đời sống an ninh, một nếp sống luân lư và  tinh thần, được hưởng sự liên đới từ khi sinh ra cho tới khi chết, luôn luôn được quan tâm và giúp đỡ những khi “tối lửa tắt đèn”. Đối với quốc gia, cá nhân không đ̣i hỏi quốc gia phải làm ǵ cho ḿnh, ngược lại chỉ biết đóng góp, làm bổn phận công dân và điều mong mỏi duy nhất là “trời yên, bể lặng” để được yên ổn làm ăn.

 

Tôn trọng sự sống, tôn trọng con người, nhưng con người phải biết đặt quyền lợi của tập thể trên quyền lợi của cá nhân. Đó là một đặc tính văn hóa nữa của người Việt.

 

3/ Về nếp sống

Nếp sống của người Việt trong gia đ́nh, trong làng xă, trong quốc gia cũng nói lên những nét đặc trưng của văn hóa Việt

 

      a – Tinh thần gia đ́nh : Văn chương b́nh dân đă chứng tỏ người Việt Nam có tinh thần gia đ́nh rất nặng. Đó là mối dây liên kết chặt chẽ mọi phần tử trong gia đ́nh để họ phải liên hệ với nhau trong mọi hoàn cảnh vui buồn, sướng khổ, vinh quang cũng như tủi nhục, liên kết với người sống và liên kết cả với người chết trong việc thừa kế những di sản tinh thần của gia đ́nh. T́nh liên kết gia đ́nh được mở rộng tới các phần tử trong đại gia đ́nh, trong gịng họ dù xa dù gần theo ư nghiă “giọt máu đào hơn ao nước lă” . V́ vậy mọi người trong gia đ́nh phải có bổn phận quan tâm đến nhau và giúp đỡ lẫn nhau. Những người thất nghiệp không sợ không có cơm ăn, nhà ở; những người tàn tật, bệnh hoạn không sợ bi xua đuổi; cha mẹ già không cần lương hưu trí, vẫn được con cháu phụng dưỡng và kính nể. Gia đ́nh nào có nhiều thế hệ sống chung dưới một mái nhà được vua trọng thưởng. Theo “Đại Nam Điển Lệ Toát Yếu Tân Biên”, năm Minh Mạng thứ bẩy (1826), vua ra lệ gia đ́nh nào được năm đời ở cùng một nhà (ngũ đại đồng đường), th́ được vua thưởng 20 lạng bạc, 20 tấm vải, 10 tấm lụa, 1 tấm đoạn. Trích ở số bạc nói trên ra 10 lạng để quan sở tại dựng một cái phường (nhà vuông nhỏ), chế một cái biển khắc bốn chữ “Dịch diệp diễn tường” (mấy đời liên tiếp hưởng sự tốt lành) treo ngang cao để nêu rơ sự khen thưởng (4).

 

Nét đặc biệt trong liên hệ cha mẹ/con cái của gia đ́nh Việt Nam đă được nhiều người ngoại quốc nh́n ra một cách chính xác. Linh Mục Nguyễn Văn Phong, khi cộng tác với Trung Tâm Nhiên Cứu Khoa Học của Pháp (Centre National de Recherches Scientifiques), đă nghiên cứu về xă hội Việt Nam dựa theo những nhận xét của các tác giả Pháp từng sinh sống tại Việt Nam, đă viết cuốn “La Société Vietnamienne de 1882 à 1902” (Xă hội Việt Nam từ 1882 tới 1902), trong đó tác giả  có trích dẫn những đoạn viết của A. Schreiner và Eliacin Luro như sau:

“Quyền gia trưởng đồng nghiă với việc nắm trong tay đủ thứ quyền: quyền sửa dậy, trừng phạt con cái, quyền dựng vợ gả chồng cho chúng không cần theo ư chúng, quyền truất thừa kế và xử dụng tài sản riêng của con cái.”

“Đối lại, vai tṛ của người con trai là bảo đảm việc chăm lo, cung cấp lương thực cho cha mẹ, vâng lời cha mẹ trong mọi sự, chấp nhận sự sửa dậy của cha mẹ với ḷng biết ơn, tỏ ḷng tôn kính và ngay cả việc phụng thờ cha mẹ. Thiếu bổn phận về đức hiếu sẽ phải chịu h́nh phạt nặng nề”.(5)

 

Tuy có nhiều quyền hành như vậy, nhưng cha mẹ Việt Nam lại rất yêu thương con cái, không ích kỷ và không từ chối bất cứ một gánh nặng nào do con cái gây nên:

“Người ta không bao giờ thấy một người Việt Nam than phiền là có qúa nhiều con, họ coi việc có thật nhiều con là một ân huệ lớn … Người ta không bao giờ thấy cha mẹ vứt bỏ con, như ở Trung Hoa, v́ là con gái mà người ta không muốn có. Đối với những đứa trẻ bị khuyết tật bẩm sinh, người ta than phiền về chúng, tỏ ḷng thương hại chúng và rồi người ta vẫn nuôi nấng chúng như những đứa con khác”.(J. Silvestre trong “L’Empire d’Annam”)(6).

 

Có thể nói đạo hiếu với cha mẹ, nhất là quyền hành của người cha, có ảnh hưởng từ quan niệm phụ hệ và “Tam Ṭng” của đạo Khổng, nhưng chắc chắn cũng có ảnh hưởng từ đạo thờ kính tổ tiên, “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc Việt Nam. Tinh thần gia đ́nh với tất cả những hệ qủa của nó là nét nổi bật nhất trong nếp sống của người Việt Nam. Dù thời thế và hoàn cảnh có thay đổi, dù cách đối xử giữa những người trong gia đ́nh không c̣n giống hẳn như xưa, t́nh liên đới gia đ́nh của người Việt Nam vẫn c̣n chặt chẽ. Đôi khi nó là một gánh nặng nhưng luôn luôn là một nguồn hạnh phúc.

 

      b – Tinh thần làng xă: Sau gia đ́nh, làng xă là không gian và môi trường sinh sống trực tiếp của người Việt, ở đó họ sống với nhau như một đại gia đ́nh, đôi khi có cùng nguồn gốc tổ tiên, và luôn luôn có cùng một thần thánh để phụng thờ: thờ thành hoàng tại đ́nh làng, thờ Phật tại Chùa làng và sau này thờ Thiên Chúa tại nhà thờ làng. Dân làng sống với truyền thống và luật lệ riêng của làng. Họ sống tự túc và độc lập như trong một quốc gia nhỏ. Làng là nơi họ sinh ra, lớn lên, làm việc, dưỡng già và cuối cùng về với tổ tiên, nên không ai muốn bỏ làng đi làm ăn nơi khác. Hiện tượng đô thị hóa chỉ xảy ra từ khi người Tây phương đến Việt Nam. Dù vậy, dân quê có bỏ làng lên tỉnh làm ăn vẫn nhớ về làng, vẫn giữ liên hệ chặt chẽ với làng và vẫn nuôi ước mơ “áo gấm về làng” khi làm ăn khá giả. Đó là lư do khiến người Việt Nam thiếu lưu động tính (mobility), không chịu phiêu lưu đi làm ăn xa để thử thời vận và học hỏi những điều hay, lạ ở những phương trời khác. Việc cố bám lấy làng xă đă thay đổi nhiều trong thời đại chúng ta, nhưng tấm ḷng quyến luyến với nơi chôn nhau cắt rốn, t́nh liên đới với người cùng quê vẫn c̣n nặng, nên những người phải xa quê hương đă mang cả làng cả nước đi theo.

 

      c – Ư niệm quốc gia: Ư niệm quốc gia của người Việt được nói tới nhiều nhất là tinh thần chống ngoại xâm để bảo vệ đất nước. Qủa thật dân tộc Việt Nam là một dân tộc có qúa nhiều gian nan trong việc bảo tồn văn hóa và đất sống của ḿnh. Ngay từ buổi sơ khai của lịch sử, Viêm tộc (c̣n gọi là Miêu tộc) trọng văn đă bị Hán tộc trọng vơ chiếm đất đai, chiếm luôn cả văn hóa tư tưởng và văn minh trồng cấy. Khi kéo nhau về phương Nam, thu nhỏ đất nước trong cương vực Hoa Nam và lănh thổ miền Bắc và Bắc Trung Việt, dân tộc Việt vẫn phải liên tiếp chiến đấu gian khổ để chống tham vọng xâm lăng và đồng hóa của kẻ thù phương Bắc, cũng như sự quấy nhiễu biên giới ở phương Nam. Ở thế “cùng tắc biến”, dân Việt bắt buộc phải cầm gươm dáo để chống cự những đạo quân xâm lăng hùng mạnh. Thua có, thắng có, nhưng nhờ nước mắt, mồ hôi và xương máu đổ ra, họ vẫn giữ được phần đất của ông cha để lại, bảo vệ được nền độc lập, nhất là duy tŕ truyền thống văn hóa riêng của ḿnh. Việc mở rộng lănh thổ xuống phiá Nam và Tây Nam cũng là một nhu cầu, trước là để b́nh định và phát triển, sau là phải mở rộng hậu phương để có tiềm năng đương đầu với những làn sóng xâm lăng từ phương Bắc. Phiá Tây bị dẫy Trường Sơn chặn lối. Phiá Đông là biển, ranh giới thiên nhiên không thể thay đổi. Khi cần phát triển hay rút lui, chỉ c̣n con đường duy nhất là mở xuống phiá Nam cho tới tận mũi Cà Mau. Sau đó nếu có chuyện ǵ xảy ra th́ chỉ c̣n cách chạy ra biển. Đó là trường hợp của con cháu nhà Lư khi bị nhà Trần cướp ngôi và trường hợp của người dân miền Nam sau ngày 30-4-1975. Ngoài lư do sinh tồn, nỗ lực chống xâm lăng và chống văn hóa “phi Việt” cũng nằm trong truyền thống bảo vệ di sản của tổ tiên, giữ ǵn “quê cha đất tổ” , bảo tồn gịng giống, thể hiện t́nh đoàn kết, liên đới “máu chảy ruột mềm”. Chính v́ phải liều thân vào chỗ chết, dân Việt đă t́m ra đường sống.

 

Chống ngoại xâm th́ hăng hái như thế, nhưng chống áp bức do những người cai trị đồng chủng áp đặt th́ hầu như không có. Ngoài những cuộc “làm giặc” lẻ tẻ với chiều kích khiêm nhượng, không có một cuộc “cách mạng” đúng nghiă nào xuất phát từ nhân dân để lật đổ một chính quyền bạo ngược và thiết lập một chính quyền khác đem lại hạnh phúc, ấm no hơn. Lịch sử nội chiến của Việt Nam đều là những cuộc dành ngôi, cướp chính quyền giữa các gịng họ (hay đảng phái) để sau đó lại thiết lập một triều đại mới thường hà khắc không kém, nhiều khi c̣n tệ hơn triều đại cũ. Có lẽ v́ ảnh hưởng của Khổng Nho qúa nặng nên người chiếm được quyền hành được coi như “Trời tuyển” để nắm mệnh Trời, nhân dân có bổn phận phải trung thành theo thuyết “Trung quân, ái quốc”. Quan lại th́ nhận quyền trực tiếp từ vua xuống nên được coi như cha mẹ dân (phụ mẫu chi dân). Dân không bằng ḷng với vua quan cũng chỉ phản ứng bằng những câu chế diễu để giải tỏa bớt nỗi ấm ức, dùng lời châm chọc như một thứ vơ khí của kẻ yếu chống lại kẻ mạnh. Để che đậy mặc cảm yếu kém này, họ viện dẫn những câu khôn ngoan tán tụng thái độ thúc thủ trước kẻ có quyền: “Dĩ ḥa vi qúy”, “An phận thủ thường” … Nhờ đó, những chế độ bạo ngược mới có thể tồn tại cả trong qúa khứ lẫn trong thời hiện đại. Thái độ an phận và chịu đựng cần phải được thay đổi để cải tiến xă hội và để buộc những người cầm quyền phải học một thứ văn hóa mới, đó là tôn trọng quyền của người dân. Ngay Đức Khổng Tử c̣n phát biểu rằng vua là thuyền, dân là nước, nước có thể nâng thuyền lên, nhưng cũng có thể làm cho thuyền đắm.

 

3/ Đặc tính của người Việt

- Người Việt giầu tự ái, thích khoe khoang: Tự ái cá nhân và tự ái gia đ́nh rất nặng, ai “làm mất mặt” là phải t́m cách trả đũa cho bằng được. Thích hư danh, thích được xưng tụng, nên có tục mua quan bán tước, mua chức nhiêu, khán ở thôn quê, mua phẩm hàm từ triều đ́nh. Trên b́nh diện cộng đồng, làng nào, tỉnh nào cũng cho ḿnh là nhất, dân Việt cho ḿnh tài giỏi hơn người. Nhiều dân tộc khác cũng có tật này. Dân tộc Pháp coi họ như “rốn của vũ trụ”. Người Pháp nào cũng muốn có một huy hiệu nhỏ gắn trên ve áo (boutonière), dạng thu nhỏ của một thứ bội tinh. Dân Trung Hoa coi ḿnh là trung tâm của vũ trụ nên mới đặt tên nước là Trung Quốc. Nhiều thói tự ái hăo và chuộng hư danh của người Trung Hoa đă được Lỗ Tấn tả trong “Ả Q.” và Bá Dương trong “Người Trung Quốc Xấu Xí”. Điều khác biệt là những dân tộc khác đă ư thức được tật xấu  của ḿnh để t́m phương sửa đổi. Dân Việt th́ chưa. Một chế độ tồi tệ nhất vẫn c̣n vỗ ngực tự xưng là “đỉnh cao trí tuệ của loài người”.

 

- Người Việt nặng t́nh cảm, thường coi t́nh nặng hơn lư. Sự đối xử giữa người với người không cân đo bằng quyền lợi cho bằng t́nh nghiă và sự tử tế với nhau. T́nh cảm làm lệch cán cân suy nghĩ,“Thương nhau cau bẩy bổ ba. Ghét nhau cau bẩy bổ ra làm mười”. Từ đặc tính nặng t́nh cảm, người Việt có ḷng biết ơn rất sâu đậm và lâu dài với bất cứ ai làm ơn cho ḿnh, dù ơn lớn, dù ơn nhỏ.

 

- Người Việt rất đa t́nh: Đa t́nh là thói thường của mọi giống người. Điều khác biệt là người Việt tỏ t́nh và nói về t́nh ái một cách rất tế nhị, văn hoa. Không nói trực tiếp, thẳng thừng, nhưng nói một cách gián tiếp, ṿng vo, đầy ngụ ư. Nhiều khi không cần diễn tả ồn ào bằng lời, nhưng bằng những cử chỉ kín đáo, bằng những hành động không lời để biểu lộ t́nh yêu.

 

T́nh yêu nam nữ là sự kết hợp âm dương, được nói tới trong hai quẻ Hàm, Hằng thuộc phần Hạ Kinh của Kinh Dịch. Hàm là ve: ve gái hay ve trai. Hằng là ở với nhau măi măi. Nét sinh động của văn hóa Việt nằm ở trạng thái lưỡng tính, lưỡng phân, lưỡng hợp, thứ ǵ cũng có cặp đôi khác nhau nhưng quấn vào nhau để bổ túc cho nhau: rồng với tiên, trời với đất, non với nước, đông với nam, trai với gái…(7). Ngay trong lối tỏ t́nh “cao cấp” bằng những điệu hát đối, quan họ, trống quân… cũng thể hiện tính cách lưỡng phân, lưỡng hợp của nguyên lư âm dương. Như vậy tính đa t́nh rất thích hợp với lẽ tự nhiên của mọi loài trong vũ trụ. Điều khác biệt là người Việt đă nâng tính đa t́nh lên một tŕnh độ văn hóa cao hơn và có lối tỏ t́nh văn hoa và tinh tế hơn.

 

- Người Việt có tính hài hước, cái ǵ cũng bỡn cợt được, chuyện ǵ cũng cười được. Đề tài cười cợt thường là những cái rởm đời của các thành phần khác nhau trong xă hội, đặc biệt là phụ nữ, quan quyền và người tu hành. Cười phụ nữ thiếu đoan trang  để đề cao tiết hạnh. Cười quan quyền để chống tham quan ô lại. Cười các nhà tu hành để tố giác những phần tử đạo đức giả. V́ thế tiếng cười của người Việt Nam ngoài việc biểu tỏ tính hóm hỉnh, yêu đời, c̣n mang ư nghiă luân lư: muốn sửa đổi con người và xă hội.

 

- Người Việt có tính thực dụng, tức là biết chấp nhận và thích ứng với thực tại. Thực dụng là không đ̣i phải có những điều kiện đầy đủ mới hành động, không khoanh tay thúc thủ trước những khó khăn. Về phương diện cá nhân, thực dụng là chấp nhận cái cụ thể tương đối, dù có chịu phần thiệt, miễn không bị hỏng việc:

      Méo mó có hơn không.

 

      Chín bỏ làm mười.

 

      Ai nhất th́ tôi thứ nh́

      Ai mà hơn nữa tôi th́ thứ ba.

 

Về phương diện tập thể, thực dụng là uyển chuyển, quyền biến. Khi thua và bị mất chủ quyền th́ phải nhẫn nhục chịu đựng để chờ thời cơ khôi phục, phải bắt chước theo kẻ mạnh để sống nhưng vẫn âm thầm bảo vệ những tinh túy riêng của ḿnh và làm cho nó phong phú thêm bằng việc gạn lọc lấy cái hay của người. Khi thắng không kiêu căng tự măn, vẫn tỏ ḷng thần phục thế lực có thể tái xâm lăng ḿnh ở phương Bắc và vỗ về những kẻ có thể quấy phá ḿnh ở phương Nam. Khi gặp hoàn cảnh hầu như tuyệt vọng vẫn nghiến răng chịu đựng và phấn đấu để từ số không mà làm nên việc lớn. Đó là trường hợp con cháu nhà Lư, những “thuyền nhân” đầu tiên trong lịch sử Việt Nam. Vào năm 1225, hoàng tử Lư Long Tường, con thứ ba của vua Lư Anh Tông, đă dẫn gia đ́nh và một số người trong hoàng tộc t́m đường chạy sang Cao Ly để tránh sự tàn sát của nhà Trần. Họ đă gây dựng lại cuộc đời ở đó, đă trở thành học gỉa, tướng lănh, có người làm tới chức tể tướng (thủ tướng cầm đầu nội các) để góp phần xây dựng quê hương thứ hai, nhưng vẫn không quên nguồn gốc. Bẩy thế kỷ sau họ c̣n t́m đường trở về đất tổ để cúng lậy tổ tiên. Đó là trường hợp hàng triệu thuyền nhân của thế kỷ 20, phải bỏ nước ra đi với hai bàn tay trắng, bị xua đuổi, cướp, hiếp, nhưng đă hội nhập thành công nơi xứ người, nuôi dậy con cái thành những chuyên viên, trí thức có phẩm chất hàng đầu trên thế giới, lại c̣n gửi của về giúp đỡ thân nhân, bạn bè, đồng bào nghèo khổ tại quê nhà mỗi năm hàng tỷ Mỹ kim. Như vậy, thực dụng, quyền biến phải đi đôi với chịu đựng, kiên nhẫn và siêng năng, những đức tính cần thiết để thích ứng và cải đổi hoàn cảnh.

 

Khi nêu những đặc tính của người Việt, chúng tôi không muốn phân biệt tính tốt, tính xấu để khen, chê. Chúng tôi chỉ muốn nêu lên những đặc tính nổi bật được nói tới nhiều trong văn chương truyền khẩu. Chính những đặc tính này đă làm nên cá tính dân tộc. Chúng tôi cũng không kể những tính khác như chia rẽ, giỏi bắt chước nhưng kém phát minh, ham chuộng bằng cấp v.v… v́ chúng không phải là đặc tính trường cửu của dân tộc Việt. Chúng là cách đối xử thực dụng của người Việt khi gặp hoàn cảnh đ̣i hỏi phải hành động như thế. Chia rẽ v́ phải thủ thân và bảo vệ gia đ́nh, gịng tộc, phe phái trước cảnh nồi da xáo thịt, tranh dành quyền lực, phân chia Nam Bắc, giết nhau v́ ư thức hệ đă xảy ra từ mấy trăm năm nay. Giỏi bắt chước nhưng kém phát minh v́ chính những người lănh đạo quốc gia chỉ biết một đường theo Tống Nho suốt hai ngàn năm, rồi lại theo chủ thuyết Mác-Lê, Mao Trạch Đông. Ham chuộng bằng cấp v́ cần có nó để thay đổi hoàn cảnh và địa vị xă hội, xưa cũng như nay. Đó là thực dụng, thích ứng, không có ǵ là đặc tính văn hóa của dân Việt. Nếu coi đó là những điều phải vượt qua, chúng ta cần học và hành những tập quán mới:

Chấp nhận khác biệt, tôn trọng ư kiến của người khác dù ḿnh không đồng ư, phục tùng ư kiến của đa số được phát biểu một cách tự do. Khi biết “Ḥa nhi bất đồng”, dung ḥa những ư kiến khác nhau để chỉ nhắm mục tiêu chung, chia rẽ sẽ giảm, dù không thể biến hết.

Học để mở mang kiến thức, đóng góp vào kho tàng hiểu biết và tiến bộ của nhân loại, tiền bạc, danh vọng sẽ tự động đến theo. Không nên học chỉ để kiếm bằng cấp, lo“vinh thân ph́ gia” , làm phương tiện để đè đầu cưỡi cổ người khác.

Bắt chước cái hay của người để từ đó t́m ra cái mới. Phải có tinh thần cởi mở và khai phóng, không thể lúc nào cũng chỉ làm theo “Khổng Tử viết”, Các Mác viết, Bác Hồ hay Bác Mao viết.

Đối xử với nhau có lư, có t́nh, nhưng luôn tôn trọng luật pháp và sự công bằng. Điều này phải được áp dụng cho mọi thành phần trong xă hội, nhất là thành phần lănh đạo.

 

Tới đây, những câu hỏi ở phần đầu lại được nêu ra: Nói một cách cụ thể, văn hóa Việt Nam có những đặc tính ǵ? Thế nào là cái nh́n khác về văn hóa Việt Nam?

 

Nói tới văn hóa là nói tới con người v́ văn hóa là cách sống, cách nghĩ, cách hành động của con người. Con người Việt Nam là con người có văn hóa, đă bước ra khỏi t́nh trạng sơ khai từ nhiều ngàn năm trước, để xây dựng cho ḿnh một đời sống tinh thần và vật chất khả quan, đáng sống:

 

Người Việt hữu thần, có đời sống tâm linh phong phú, có tinh thần khoan dung tôn giáo.

Người Việt thờ kính, nhớ ơn tổ tiên và các anh hùng dân tộc.

Người Việt có tinh thần nhân bản, tôn trọng sự sống, tôn trọng con người, nhưng biết đặt quyền lợi của tập thể trên quyền lợi cá nhân.

Người Việt có t́nh liên đới gia đ́nh rất chặt chẽ, biến gia đ́nh thành nơi nương tựa, bến b́nh an cho mọi thành phần trong gia đ́nh, nơi đó con cái hiếu kính cha mẹ, anh chị em ḥa thuận, thương yêu và giúp đỡ lẫn nhau.

Người Việt chung thủy và hy sinh trong đời sống vợ chồng. Địa vị người phụ nữ Việt Nam được nâng cao dù dưới ảnh hưởng trọng nam khinh nữ của Khổng Nho.

Người Việt nặng t́nh làng xă, quê hương nghiă hẹp, và trung thành với đất nước, quê hương nghiă rộng, sẵng sàng hy sinh để bảo vệ quê cha đất tổ, nhưng lại có thái độ thúc thủ trước những người cai trị bản xứ, dù họ hà khắc.

Người Việt giầu t́nh cảm, đối xử với nhau bằng t́nh hơn lư.

Người Việt đa t́nh nhưng biết biểu lộ t́nh yêu một cách văn hoa và tế nhị, biết vun trồng t́nh yêu trong ṿng lễ giáo.

Người Việt có tính hài hước, cười cợt đủ người, đủ việc, nhưng nụ cười có mang ẩn ư luân lư, răn đời.

Người Việt có tính thực dụng, biết thích ứng với hoàn cảnh để thay đổi hoàn cảnh, biết chấp nhận cái tương đối trong khi chờ đợi cái tuyệt đối, biết uyển chuyển và quyền biến khi phải giải quyết những khó khăn.

Người Việt trọng văn hơn vơ, có tinh thần trọng học và có tâm hồn thi sĩ.

 

Đó là những điều tóm tắt để giúp dễ hiểu, dễ nhớ. Thật ra trong cuộc đời muôn mặt, những đặc tính trên được thể hiện dưới muôn h́nh vạn trạng. Văn hóa Việt Nam có những điểm độc đáo riêng, nhưng cũng có những điểm tương đồng với văn hóa của các dân tộc khác, nói lên tính phổ quát của gia đ́nh nhân loại.

 

Về câu hỏi đâu là cái nh́n khác? Xin trả lời: chúng tôi không nh́n gịng chẩy của văn hóa Việt ngừng lại ở thời điểm 1945, mà tiếp tục theo dơi những khúc ngoặt, những cơn sóng gió kéo dài cho tới ngày nay đê nh́n ra những hậu qủa mà cuộc “cách mạng” 1945 và chiến tranh gây ra cho văn hóa Việt Nam. Sau đó chúng tôi t́m hiểu văn hóa Việt Nam qua ngôn từ. Nếu muốn t́m hiểu tín ngưỡng, phong tục, luật lệ, tổ chức và sinh hoạt của xă hội Việt Nam qua sách vở, chúng ta gặp phải một khó khăn lớn: sách vở nghiên cứu về loại này của người xưa rất nghèo nàn. Ngoài những cuốn sử biên niên hay địa dư chí được viết bằng chữ Nho theo lệnh của nhà vua, các học giả của ta chỉ thích làm văn, làm thơ vịnh cảnh, gửi gấm tâm t́nh, thù tạc với bạn bè. Không có tác phẩm nào có cái nh́n nhất quán về văn hóa của dân tộc, dù chỉ giới hạn trong thời tác giả sống. Văn học dân gian đă làm thay công việc này. Đó là thứ văn học truyền khẩu không được ghi trên bia, trong sách, nhưng được ǵn giữ trong kư ức tập thể và phát ra qua miệng của người dân, từ thế hệ này qua thế hệ khác:

      Trăm năm bia đá th́ ṃn

      Ngh́n năm bia miệng vẫn c̣n trơ trơ.

Căn cứ vào văn học dân gian để t́m ra những nét chính của văn hóa Việt Nam. Đó là cách nh́n khác. Có thể cách nh́n của chúng tôi c̣n bất cập hay thiên lệch, nhưng nguyên tắc ngôn từ phản ảnh văn hóa đă được mọi người mặc nhiên chấp nhận. Giáo sư Trần Quốc Vượng cũng viết: “Nét trội của nền văn hóa Việt Nam truyền thống là văn hóa ngôn từ; nét trội của thức tư duy Việt Nam là duy cảm, duy t́nh, chứ không phải là duy lư như phương Tây để phát triển khoa học kỹ thuật, cũng không phải là duy chí như Trung Hoa để phát triển các hệ thống chính trị-xă hội, cũng không phải là duy linh như Ấn độ để phát triển các hệ thống siêu h́nh tôn giáo. Do trội về duy cảm mà phát triển mạnh về THƠ (cả một dân tộc trữ t́nh và làm thơ)” (8)

 

Văn hóa Việt Nam được thể hiện bằng thơ, thơ viết và nhất là thơ nói. Nhiều người cho rằng nếu chỉ có thế th́ qúa nghèo nàn. Họ than phiền dân tộc Việt Nam không có những công tŕnh văn hóa lớn: đền đài, cung điện, tôn giáo, triết thuyết, những nhà tư tưởng lớn và những nhà văn, nhà thơ tiếng tăm vượt khỏi biên giới quốc gia. Thật ra có bao nhiêu dân tộc trên thế giới có những nền văn hóa rực rỡ như vậy? Ngay dù có, những dân tộc đó có hạnh phúc không? Hăy nh́n Trung Hoa. Những hôn quân bạo chúa như Kiệt, Trụ, Tần Thủy Hoàng, Mao Trạch Đông... xuất hiện dài dài suốt gịng lịch sử. Dân Trung Hoa có văn hóa cao mà suốt đời làm nô lệ, bị những người cầm quyền đối xử như con sâu cái kiến. Hết “phần thư” lại đến “lao cải”. Hết “bước tiến nhẩy vọt” lại đến “cách mạng văn hóa”. Vừa hoan hô xong đă  phải đả đảo tức th́. Văn hóa Tây phương chỉ phát triển mạnh từ thời trung cổ, nhưng chiến tranh, chế độ nông nô, lănh chúa, hôn quân luôn làm cho dân t́nh cực khổ. Hai cuộc đại chiến trong thế kỷ 20 tàn sát hàng triệu sinh linh đều bộc phát ở Âu châu, nơi phát sinh những tư tưởng tự do, b́nh đẳng, nhân ái. Lư thuyết và các chế độ cộng sản cũng ra đời và gây thảm họa ở Âu châu trước khi lan đi tàn phá các châu khác. Vậy những nét rực rỡ bề ngoài của văn hóa có ích lợi ǵ nếu không phục vụ con người, làm cho con người hạnh phúc hơn?

 

Như vậy văn hóa không vụ h́nh thức, không phải là món hàng để khoe khoang, trưng bầy, nhưng chính là cách sống, khung cảnh sống, làm cho con người cảm thấy thoải mái và hạnh phúc trong đó, như cá lội tung tăng trong làn nước thân quen. V́ sự sống biến chuyển không ngừng, nên văn hóa phải chuyển và mở. Chuyển nhưng không mất gốc. Mở với các nền văn hóa khác nhưng vẫn giữ được bản chất của ḿnh. Để giúp cho văn hóa chuyển và mở theo chiều hướng tốt đẹp, cần có sự đóng góp của kinh tế và sự hướng dẫn của giáo dục. Khi no cơm ấm áo, người ta mới nghĩ tới những chuyện khác cao hơn. “Phú qúy” mới “sinh lễ nghiă”, c̣n “bần hàn” th́ “sinh đạo tặc”. Tuy nhiên, ở thái cực khác, ham phú qúy qúa cũng có thể làm xao lăng những giá trị tinh thần. V́ vậy luôn luôn phải có giáo dục đi kèm. Giáo dục có khai phóng mới giúp trí tuệ mở mang và giúp con người t́m đường tiến lên. Một khi giáo dục chỉ nhằm “ngu dân”, chỉ cho thấy một chiều th́ chỉ sản xuất được những con người thiển cận, những tay sai ngoan ngoăn. Kinh tế và giáo dục nằm trong chính sách quốc gia, cần những quyết định chính trị. Vậy những người nắm quyền chính trị phải có cái nh́n văn hóa để đề ra và thi hành những chính sách thích hợp và tiến bộ. Nói theo kiểu xưa th́ vai tṛ của ông thầy và ông quan rất quan trọng  trong việc bảo tồn và phát huy văn hóa. Người dân không khoán trắng việc làm văn hóa cho chính quyền, không muốn chính quyền áp đặt một đường lối văn hóa. Nhưng một khi dân muốn làm mà chính quyền cấm đoán, dân muốn mở mà chính quyền muốn đóng, dân muốn tiến mà chính quyền muốn níu lại, tất nhiên văn hóa sẽ bị tổn thương. Vai tṛ của chính quyền là phải hỗ trợ cho văn hóa được tự do chảy theo gịng tự nhiên và hướng về một chân trời tươi đẹp, nhiều hứa hẹn.

 

Hoàn cảnh của đất nước không cho phép chúng ta chỉ thảo luận vêvăn hóa thuần túy. Văn hóa Việt Nam trong lúc này có liên hệ tới những vấn đề bức xúc của đất nước. Một số đề tài có tính cách cấp bách đ̣i hỏi những người thuộc thế hệ này phải t́m hiểu, rọi ánh sáng vào những góc c̣n tối, đưa ra những câu trả lời thỏa đáng cho những câu hỏi như :

Làm sao đánh giá đúng sự đóng góp của người Việt “quốc gia” và của miền Nam Việt Nam vào những thành tựu văn hóa của đất nước từ 1950 đến nay?

Làm thế nào để có giao lưu văn hóa một cách tự do và tự nhiên giữa người Việt trong nước và người Việt ngoài nước?

Làm cách nào để xóa bỏ những hậu qủa văn hóa mà “cách mạng” và chiến tranh đă gây nên?

Làm thế nào để dung ḥa giữa truyền thống và sự hội nhập văn hóa?

Phát triển kinh tế và bảo tồn văn hóa có những xung khắc nào?

Khoảng cách văn hóa giữa các thế hệ già, trẻ, giữa trong và ngoài nước có thể vượt qua được không? Bằng cách nào? v.v…

 

Chúng tôi thành thật tin rằng chỉ có sự cộng tác của người Việt khắp nơi, từ trong ra ngoài, mới có thể t́m được những giải đáp cho những vấn đề trên. Sự cộng tác phải dựa trên thành tâm và b́nh đẳng, không bị chính trị chi phối, không bị qúa khứ ám ảnh. Tuy nhiên chúng ta phải có thái độ không sợ sự thật, không tránh né sự thật và dám nói lên sự thật. Đó không phải là khơi lại những vết thương cũ, dù những vết thương đó chưa lành hẳn mà đă có thêm những vết thương mới. Chỉ căn cứ vào sự thật mới có thể t́m được những giải pháp đúng đắn. Có nhiều cách nh́n và nói sự thật. Nếu chỉ với mục đích bươi móc và kết án th́ sẽ càng xé rách những vết thương chưa kịp ăn da non. Nếu t́m kiếm sự thật bằng thái độ khách quan, khoan dung, ḥa giải th́ cuối cùng sự thật sẽ có thể giải phóng chúng ta.

 

Chúng ta cứ lay hoay đi t́m “Hồn Dân Tộc” để làm chất keo gắn bó chúng ta với nhau. Đă là hồn th́ vô h́nh, không thấy được. Chi bằng chúng ta hăy nh́n nó một cách cụ thể: đó là ngôn ngữ cùng xử dụng, là gịng giống, tổ tiên cùng chung gốc, là những di sản cùng chia sẻ, là cách sống và những t́nh cảm quen thuộc gặp gỡ trong sinh hoạt đời thường, là lịch sử chung để cùng hănh diện hay tủi nhục, là ước vọng chung giữ ǵn di sản và gầy dựng cho giống ṇi được trường tồn và tiến bộ về mọi mặt. Trên căn bản đó chúng ta sẽ dễ nhận ra nhau và dễ t́m đồng thuận trong việc bỏ quên những xung khắc qúa khứ để cùng tiến về tương lai.

 

 

GHI CHÚ

 

Xem VŨ NGỌC KHÁNH, Tiếp Cận Kho Tàng Folklore Việt Nam, tr. 64. Nhà Xuất Bản Văn Hóa Dân Tộc. Việt Nam, 1999.

Xem PHẠM CAO DƯƠNG, Thực Trạng Của Giới Nông Dân Việt Nam Dưới Thời Pháp Thuộc, các tr. 54, 55, 56, 57. Khai Trí xuất bản tại Sài G̣n 1967. Tái bản tại Hoa Kỳ 1984.

“Chính quyền thuộc địa đă kêu gọi và nâng đỡ triệt để những thực dân tư bản chính quốc bỏ vốn ra đầu tư vào việc khai thác những phần đất c̣n bỏ hoang ở Nam kỳ… Người Pháp cũng cho phép người Việt được dự phần vào việc điều chỉnh những nhượng địa vào năm 1874 và sau này vào việc áp dụng nghị định ngày 22-8-1882 tổ chức lại chế độ nhượng địa trên 10 mẫu tây. Hậu qủa là vào năm 1890, 100 nhượng địa với diện tích 4,647 mẫu tây đă được nhường cho người Pháp… Cuối cùng năm 1939, diện tích đất được đem nhường cho người pháp ở Nam kỳ lên tới 610,000 mẫu tây”. Ấy là chưa kể hàng trăm ngàn mẫu tây khác, truất hữu của nông dân chạy giặc, đă được điều chỉnh cho người Việt bản xứ có liên hệ tốt với người Pháp. Từ đó mới có những đại điền chủ trên đất nước ta.

         (3) Xem KIM ĐỊNH, Văn Lang Vũ Bộ, các trang 10, 202. H.T. Kelton xuất bản tại Hoa Kỳ, không đề năm.

Xem NHẤT THANH VŨ VĂN KHIẾU, Đất Lề Quê Thói, tr. 261. Cơ Sở Xuất Bản Đại Nam. Sài G̣n 1968. Tái bản tại Hoa Kỳ không đề năm.

Xem NGUYỄN VĂN PHONG, La Société Vietnamienne de 1882 à 1902, tr. 67. Presses Universitaires de Paris, 1971:

      “Paternité devient synonyme de détenteur des droits: droit de corriger, de châtier les enfants, de les marier même contre leur gré, de les déshériter, de disposer de ses biens propres ...”

      “En retour, le rôle du fils consistait à assurer l’entretien, les  aliments à ses parents, à leur obéir en tout, accepter leurs corrections avec reconnaissance, à leur montrer du respect et même du culte. Une sanction sévère redresse les manquements à ces devoirs de piété filiale”.

Xem NGUYỄN VĂN PHONG, sđd, tr.71

“On ne verra jamais un Annamite se plaindre de ce qu’il a trop d’enfants, il regarde comme une grande bénédiction d’en avoir le plus possible… On ne verra jamais les parents rejeter leur enfant, comme en Chine, parce que c’est une fille don’t ils ne veulent pas. Pour les petits estropiés en naissant, on les plaint, on en a pitié et on les élève comme les autres”.(J. Silvestre dans “L’Empire d’Annam”).

Xem KIM ĐỊNH, Văn Lang Vũ Bộ, sđd, các tr. 9, 10, 11.

TRẦN QUỐC VƯỢNG, Trong Cơi, sđd, tr.215.

 

 

Sưu Tầm Tài Liệu và Web Design

  Hà Phương Hoài

Kỹ Thuật Truy Tầm

Hoàng Vân

Sưu tầm Nhạc Dân Ca

Julia Nguyễn
Xin vui ḷng liên lạc với  Trang Chủ về tất cả những ǵ liên quan đến trang web nầy
Copyright © 2003 Trang Ca Dao và Tục Ngữ
Last modified: 04/20/14