Home T́m Ca Dao Diễn Đàn T́m Dân Ca Phổ Nhạc T́m Câu Đố T́m Chợ Quê Góp Ư Nghe Nhạc English

Thư Mục

 
Lời Phi Lộ
Lời Giới Thiệu
Cách Sử Dụng
Dẫn Giải
Diêu Dụng
 
Ẩm Thực
Cảm Nghĩ
Chợ Quê
Cội Nguồn
Cổ Tích
Lễ Hội
Lịch Sử
Ngôn Ngữ
Nhân Vật Nữ
Nhạc Cụ Việt Nam
Phong Tục Tập Quán
Quê Ta
Tiền Tệ Việt Nam
Tiểu Luận
Văn Minh Cổ
Vui Ca Dao
 
Trang Nhạc Dân Ca
 
Liên Mạng Thành Viên
Trang Chủ
Hồng Vũ Lan Nhi 1 & 2
Phong Thủy HKH
 

 
 

 

 

2. Những vẻ đẹp về tinh thần

a. Nết na

Ngoài vẻ đẹp vật chất, người thiếu nữ xưa c̣n đẹp trong ngôn ngữ, cử chỉ, nết ăn ở... Điểm này phần lớn nhờ sự giáo dục mà có. Với giọng nói thanh tao nhỏ nhẹ, nàng dễ gây cảm t́nh với người xung quanh :

Chim khôn kêu tiếng rảnh rang
Người khôn nói tiếng dịu dàng dễ nghẹ

Hơn nữa, lời nói mặn mà đôn hậu mới thực sự thấm sâu vào t́nh cảm của đối phương, khiến lời nói qua rồi mà âm hưởng vẫn c̣n dư vang măi :

Điểu đậu vườn thi, thỏ lụy vườn trâm
Thương ai tiếng nói trăm năm vẫn c̣n.

Trong bài "Mười thương", nếu chúng ta để ư, chúng ta sẽ nhận thấy có hai lần nhắc đến giá trị lời ăn, cách nói của người đẹp :

Hai thương ăn nói mặn mà có duyên
Tám thương ăn nói lại càng thêm xinh.

Và trong bất cứ trường hợp nào, người thiếu nữ cũng tỏ ra lễ độ ôn ḥa, khiến dù bị từ chối, đối phương cũng khó ḷng mà giận :

Thưa rằng bác mẹ tôi răn
Làm thân con gái chớ ăn trầu ngườị

b. Ḷng hiếu hạnh đối với cha mẹ

Nàng không những là người thiếu nữ nết na thùy mị khi iếp xúc với mọi người xung quanh, mà nhất là đối với gia đ́nh, nàng là người con rất mực hiếu thảo :
Mẹ cha trượng quá ngọc vàng
Đền bồi sao xiết muôn vàn công ơn.
 


Ơn cha nặng lắm ai ơi
Nghĩa mẹ bằng trời chín tháng cưu mang.
 

Cho nên lúc nào nàng cũng cố gắng giữ đạo làm con, luôn luôn kính yêu và vâng lời cha mẹ :
Mẹ cha là biển là trời
Nói sao hay vậy, đâu dám căi lời mẹ chạ
 

Nàng liên tưởng đến một ngày mai phải từ giă cha mẹ đi lấy chồng, ở nhà biết ai sớm hôm đỡ đần hai thân :
Xiết bao bú mớm bù tŕ
Đến khi con lớn con đi lấy chồng
Có con đỡ gánh, đỡ gồng
Con đi lấy chồng vai gánh, tay mang.
Nói chi tới nông nỗi phải lấy chồng xa :
Mẹ mong gả thiếp về vườn
Thiếp lo một nỗi đường trường xa xôị
 

Trong cảnh ấy, điều lo lắng nhất của nàng là khi cha mẹ già yếu bệnh hoạn, lấy ai thay nàng chăm lo, săn sóc :
Chim đa đa đậu nhánh đa đa
Chồng gần không lấy mà lấy chồng xa
Mai sau cha yếu mẹ già
Bát cơm ai đỡ, chén trà ai dâng ?
 

Thế nên bây giờ c̣n sống dưới gối cha mẹ, nàng hết ḷng phụng dưỡng. Nàng lo lắng từng miếng ăn thức uống :
Ba tiền một khứa cá buôi
Cũng mua cho đặng mà nuôi mẹ già.
 

Cả những công việc nhỏ nhặt nàng cũng cố ư làm vui ḷng hai thân:
Cau non khéo bổ cũng dầy
Trầu têm cánh phượng để thầy ăn đêm.
 

Đôi khi nhà quá nghèo, không đủ ăn, nàng thường nhường cơm cho mẹ :
Đói ḷng ăn đọt chà là
Để cơm nuôi mẹ, mẹ già yếu răng.

c. T́nh cảm đối với đàn em

Đối với đàn em, nàng là một người chị hiền ḥa, đầy ḷng thương yêu đùm bọc. Nàng thay cha mẹ chăm sóc dạy dỗ các em:
Nàng ru em khi c̣n thơ dại:
Em tôi khát sữa bú tay
 

Ai cho bú thép ngày rày mang ơn.
Khi em đă đôi chút lớn khôn, đặc biệt là em trai, qua lời ru em hằng ngày, nàng đă biết sớm gieo rắc vào tâm hồn thơ ngây non nớt ấy lời giáo huấn đầu tiên về ư niệm "làm trai cho đáng nên trai" :
Bồng bống bông
Lớn lên em phải ra công học hành
Sớm khuya cửa Khổng sân Tŕnh
Dốc ḷng nấu sử, sôi kinh cho rồị
Học là học đạo làm người
Làm người phải giữ lẽ trời dám saị
Chớ đừng nay lại ngày mai
Chớ đừng di dịch, chớ sai ḷng vàng.
 

Và khi gặp cảnh gia đ́nh côi cút, bần bách, nàng c̣n đảm đang gánh vác công việc nặng nhọc như nuôi tằm, trồng dâu hay đi chợ bán buôn để lấy tiền nuôi mẹ, nuôi em :
Chàng buông vạt áo em ra
Để em đi chợ kẻo mà chợ trưa
Chợ trưa rau nó héo đi
Lấy chi nuôi mẹ, lấy ǵ nuôi em.
 

Đối với người Á Châu nói chung, người VN ta nói riêng, cô nào có đầy đủ cả công dung ngôn hạnh như thế th́ ai ai cũng quí chuộng, yêu v́ :
Thân em như tấm lụa điều
Đă đông nơi chuộng lại nhiều nơi thương.
 

Tuy nhiên, nếu phải đem so sánh giữa nhan sắc và đức hạnh , chúng ta nhận thấy ngay:
- Nhan sắc quả có sức hấp dẫn, dễ gây được ngay thiện cảm của tha nhân, nhất là t́nh yêu si mê của càc chàng trai mới lớn. Nhưng đức hạnh mới thực sự ǵn giữ cho t́nh yêu ấy được bền vững, và mới bảo đảm được hạnh phúc gia đ́nh trong mai hậụ V́ thế, các cụ ta vẫn thường dạy "cái nết đánh chết cái đẹp", và :

Tốt gỗ hơn tốt nước sơn
Xấu người đẹp nết, c̣n hơn đẹp ngườị


d. T́nh yêu nam nữ

Ca dao chủ về t́nh cảm, mà trong đời sống tâm t́nh của con người th́ c̣n ǵ đẹp và thơ mộng hơn t́nh yêu nam nữ ? V́ thế những bài nói về t́nh yêu đă chiếm một số lượng rất lớn trong kho tàng ca dao rất phong phú của dân tộc tạ Có thể nói, t́nh yêu đă hiện hữu từ khi có sự hiện hữu của loài người trong trời đất bao la và miên trường nàỵ. Và ca dao đă phản ảnh tâm hồn lăng mạn và t́nh cảm yêu đương dào dạt, sâu đậm của những người t́nh đầu tiên, cũng là những người t́nh muôn thuở của dân tộc. Những câu ca dao ấy tưởng chừng mộc mạc đơn sơ ,nhưng có biết đâu đă vô t́nh chứa đựng cả một triết lư về t́nh yêu bất tuyệt của loài người :
Đố ai biết lúa mấy cây
Biết sông mấy khúc, biết mây mấy từng?
Đố ai quét sạch lá rừng
Để ta khuyên gió, gió đừng rung câỵ
 

T́nh yêu dằng dặc như sông nước, cao rộng như mây trời, mênh mông như đồng lúa và hằng hà sa số như lá rừng rơi, thử hỏi giáo lư nào, quyền lực nào có thể hủy diệt được ? Đó chính là lư do dù sống dưới chế độ phụ quyền phong kiến, chịu ảnh hưởng nền giáo dục khe khắt của Nho giáo, người t́nh nữ trong ca dao VN vẫn không thôi mơ mô.ng. Và t́nh yêu của các nàng tuy có e ấp nhưng vẫn không giấu được vẻ nồng nàn tha thiết. Quả thế, người phụ nữ VN với bản tính đa cảm và lăng mạn nên trong những ngày c̣n con gái thơ mộng đó, bảo sao nàng không hằng mơ ước tới cảnh sống nên thơ :
Sáng trăng trải chiếu hai hàng
Bên anh đọc sách bên nàng quay tợ
 

Đôi khi chợt thức giấc giữa canh khuya, nàng thao thức nghĩ đến tương lai, làm thân con gái không tự quyết được cuộc đời của ḿnh, mà "gái chính chuyên chỉ lấy
một chồng", trong nhờ, đục chịu, bảo sao nàng không âu lo, thắc mắc :
Lênh đênh một chiếc thuyền t́nh
Mười hai bến nước biết gửi ḿnh về đâủ
 

Hoặc :
Thân em như tấm lụa đào
Phất phơ giữa chợ biết vào tay aỉ
 

Tuy vậy, t́nh cảm của nàng lúc này không sôi nổi bồng bột mà luôn luôn đắn đo cân nhắc. Nàng nhớ lời cha mẹ thường dặn ḍ về việc chọn bạn trăm năm :
Dặn con con có nghe cho
Chọn người quân tử, đói no cũng đành.
 

Nhưng người quân tử, mẫu người chồng lư tưởng của nàng như thế nào ?
Sống trong xă hội trọng văn học như xă hội ta, "người ấy" trước hết phải là văn nhân trí thức :
Ước ǵ cho Bắc hợp Đông
Cho chim loan phượng, ngô đồng sánh đôị
Ước ǵ cho quế sánh hồi
Ước ǵ ta sánh được người văn nhân.
 

Lấy được người chồng khôn ngoan học giỏi, tương lai nàng hẳn có phận nhờ :
Phận gái lấy được chồng khôn
Xem bằng cá vượt vũ môn hóa rồng.
 

Nhưng sống ở đời vàng thau lẫn lộn, mà người lư tưởng lại quá hiếm hoi :
Một vũng nước trong dăm bảy ḍng nước đục
Một trăm người tục không được một chục người thanh.
 

Một ḿnh em đứng giữa mạn thuyền
Biết lấy ai mà trao duyên gởi phận cho đẹp ḷng thế gian.
 

Và ngay chính nàng, ai biết được giá trị tài đức của nàng mà t́m đến, nên chi nàng chỉ c̣n biết mong mỏi chờ trông :
C̣n đang chọn đá thử vàng
Ngọc lành ai quẩy ra đường bán raọ
Quan quan hai chữ thư cưu
Mong người quân tử hảo cầu kết duyên
.
 

Nếu không lấy được người văn nhân quân tử th́ nàng cũng mong ước được kết nghĩa vợ chồng với đấng anhhùng trượng phu :
Lộc c̣n ẩn bóng cây tùng
Thuyền quyên đợi khách anh hùng sánh vaị
 

Người khách anh hùng ấy hẳn phải t́m trong đám tướng sĩ :
Trai khôn kén vợ chợ đông
Gái khôn t́m chồng giữa chốn ba quân.
 

Hiện giờ trong đám thanh niên trai trẻ, các bậc anh hùng quân tử chưa lộ được chân tướng, thôi th́ tốt nhất hăy chọn những người con nhà ḍng dơi danh giá hay cha mẹ là người hiền đức, v́ :
Mạch trong nước chảy ra trong
Thế nào đi nữa con ḍng cũng hơn.
 


Cây xanh th́ lá cũng xanh
Cha mẹ hiền lành để đức cho con.
 

Dầu ǵ th́ nàng cũng mong lấy được người xứng đôi vừa lứa với ḿnh :
Đào tơ sen ngó xanh xanh
Ngọc lành phải giá, gái lành phải duyên.
Cho hay tiên lại gặp tiên
Phượng hoàng há dễ đứng bên đàn gà.
 

Có lấy được chồng xứng đáng mới bơ công trang điểm bấy lâu :
Lấy chồng cho đáng tấm chồng
Bơ công trang điểm má hồng răng đen.
 

Ngay cả những cô gái sống trong gia đ́nh nghèo hèn, tầm thường cũng ước ao lấy được người chồng có dăm ba chữ trong bụng, hơn là người giầu có vô học:
Chẳng tham vựa lúa anh đầy
Tham dăm ba chữ cho tày thế gian.
 

Thế rồi một ngày kia, cơ duyên đưa đến, nàng đă gặp người trong mộng của ḿnh:
- Có thể do cùng làm việc với nhau :
Vụ năm cho đến vụ mười
Trong làng kẻ gái người trai đua nghề.
 

- Có thể do bạn bè giới thiệu :
Ấy ai dắt mối tơ mành
Cho thuyền quen bến, cho anh quen nàng.
 

- Có thể gặp nhau nơi hội hè đ́nh đám :
Trèo lên quan dốc
Ngồi gốc cây đa
Ai xui cho đôi ḿnh gặp
Xem hội cái đêm hôm rằm, rằm tháng giêng.
 

- Cũng có thể do sự t́nh cờ mà hội ngộ :
Mưa từ trong núi mưa ra
Mưa khắp thiên hạ mưa qua chùa Thầỵ
Đôi ta bắt gặp nhau đây
Như con ḅ gầy gặp băi cỏ hoang.
 

Hai bên, chàng cũng như nàng đang thời mơ hoa, đang khao khát t́m kiếm người t́nh trong mộng, nay bắt gặp nhau "đồng thanh tương ứng, đồng khí tương cầu", tiếng sét ái t́nh tự nhiên phải đến, làm sao tránh khỏi :
Thiên duyên kỳ ngộ gặp chàng
Khác nào như thể phượng hoàng gặp nhaụ
Sau đó, người con trai đă kiếm cớ mời trầu để làm thân :
Gặp nhau ăn một miếng trầu
Gọi là chút nghĩa về sau mà chàọ
 

Và rồi:
Vôi nồng trầu thắm ai ơi
Gá duyên chồng vợ ở đời trăm năm.
 

Nhưng sống trong xă hội theo nho giáo phong kiến xưa, sự tự do luyến ái, tự do hôn nhân không được chấp nhận, lại thêm bản tính của người con gái nhút nhát e thẹn nên dù trong ḷng yêu ai:
Từ khi gặp mặt giữa đàng
Thiếp quyết yêu chàng, cha mẹ nào haỵ
 

Nàng vẫn phải giữ ḿnh trong lễ giáo, chờ đợi cha mẹ quyết định cuộc hôn phối của ḿnh :
Phụ mẫu sở sanh
Để phụ mẫu đi.nh.
Trong việc vợ chồng
Chờ lệnh mẹ chạ
 

Thế nên, nàng chỉ biết chiều chiều trong những lúc thư nhàn, âm thầm nhớ ai, cùng ôn lại những kỷ niệm trong ngày tao ngộ :
Chiều chiều lại nhớ chiều chiều
Nhớ người quân tử khăn điều vắt vaị
 

Trong khi làm việc, chợt nhớ đến chàng th́ nàng không khỏi ngừng thoi mơ mộng :
Đêm khuya dệt cửi tơ vàng
Chợt nhớ đến chàng, cửi lại dừng thoị
 

Và không thể không thầm ước mơ :
Anh c̣n son, em cũng c̣n son
Ước ǵ ta được làm con một nhà.
 

Rồi một ngày đẹp trời nào đó, chàng đă t́m đến làm quen với gia đ́nh. Ôi làm sao nói xiết được nỗi vui mừng của nàng lúc ấỵ Nhưng trước mặt người thân nàng không dám lên tiếng mà chỉ dám ngó sơ một chút mà thôi :
Ngó anh không dám ngó lâu
Ngó qua một chút đỡ sầu mà thôị
 

Và cũng v́ sợ cha mẹ đoán biết tinh ư đôi bên nên chàng và nàng thỉnh thoảng mới dám liếc nhau :
Yêu nhau con mắt liếc qua
Sợ chúng bạn biết, sợ cha mẹ ngờ.
 

Nhưng trong thoáng giây phút mà bốn con mắt gặp gỡ nhau đó, họ đủ gửi cho nhau bao nhiêu t́nh ư. Và đứng trước mặt ai kia, nàng không khỏi lúng túng, giơ tay làm một cử chỉ bâng quơ :
Đưa tay mà ngắt cọng ng̣
Thương anh đứt ruột giả đ̣ ngó lợ
 

Chính cử chỉ vô t́nh ấy lại cực tả được cái hữu t́nh trong ḷng nàng. Vâng, nó đă biểu lộ sự xúc động, sự xốn xang đang tràn dâng trong ḷng nàng lúc đó.
 

Từ đấy chàng chăm chỉ qua lại thăm viếng gia đ́nh nàng, và dần dần chiếm được cảm t́nh của cha mẹ nàng:
Năng mưa th́ giếng năng đầy
Anh năng đi lại mẹ thầy năng thương.
 

Nàng nhận thấy, cha mẹ nàng không những có cảm t́nh với chàng ,mà c̣n lộ ư sẽ tán thành cuộc nhân duyên của đôi bên; từ đó nàng mới dám mạnh bạo tiến xa hơn trong cuộc t́nh.
Lúc chưa chọn được người yêu th́ nàng băn khoăn, lo lắng; khi chọn được rồi th́ t́nh yêu của nàng rất mực lăng mạn, tha thiết. Nàng những ước mong được gặp ai luôn :
Ước ǵ sông hẹp một gang
Bắc cầu giải yếm cho chàng sang chơị
 

H́nh ảnh của người yêu đă chi phối tất cả tâm hồn nàng. Quả t́nh yêu như có phép mầu làm thăng hoa cuộc sống, nhan sắc của nàng bỗng đẹp rộ lên, đôi mắt thêm long lanh, nét mặt thêm rạng rỡ, má thêm đỏ, tóc thêm mướt :
V́ chưng ăn miếng trầu anh,
Cho nên má đỏ, tóc xanh đến giờ...
 

Từ khi có t́nh yêu, cuộc sống của nàng trở nên rộn ră khác thường. Không gian cũng tràn ngập yêu thương, mọi vật vô tri hiện diện chung quanh nàng đều trở thành có ư nghĩa; chúng như có linh hồn, chia sẻ với nàng từng phút giây hạnh phúc Chén t́nh là chén say sưa
Nón t́nh em đội nắng mưa trên đầu
Lược t́nh em chải trên đầu
Gương t́nh soi mặt lầu lầu sáng trong.
 

Nàng mong sớm có ngày chàng và nàng sẽ cùng nhau trong cuộc sống thân cận lứa đôi :
Ước sao ăn ở một nhà
Ra vào đụng chạm kẻo mà nhớ thương.
 

Trí tưởng tượng của nàng c̣n vẽ phóng ra một cuộc sống vợ chồng tràn ngập hạnh phúc. Trong đó, cuộc sống của nàng gắn bó thiết tha với cuộc sống của
chàng :
Cái quạt mười tám cái nan
Ở giữa phết giấy hai nan hai đầu
Quạt này anh để che đầu
Đêm đêm đi ngủ chung nhau quạt nàỵ
Ước ǵ chung mẹ chung thày
Để em giữ cái quạt này làm thân
Rồi ra chung gối chung chăn
Chung quần chung áo chung khăn đội đầụ
Nằm th́ chung cái giường tàu
Dậy th́ chung cả hộp trầu ống vôi
Ăn cơm chung cả một nồi
Gội đầu chung cả dầu hồi nước hoa
Chải đầu chung cái lược ngà
Soi gương chung cả cành hoa giắt đầụ
 

Trong những ngày tháng yêu đương thơ mộng đó, khi được dịp gần gũi bên người t́nh, nàng săn sóc chàng một cách rất t́nh tứ :
Thương anh tha thiết, thiết tha
Áo em hai vạt trải ra anh ngồi.
 

Và nàng đă âu yếm mời chàng những miếng trầu t́nh nghĩạ Nàng đă giải thích cho người bạn t́nh hay, nàng đă têm những miếng trầu đó thật đặc biệt, dành riêng cho chàng, trong đó gói ghém biết bao nhiêu t́nh ư mặn nồng. Đối với nàng, miếng trầu lúc này không chỉ là một vật chất đơn thuần mà là một biểu hiện của t́nh yêụ Nói khác đi, nó chính là t́nh yêu của nàng đă hóa thân:
Trầu này trầu tính trầu t́nh
Trầu nhân trầu nghĩa trầu ḿnh, trầu tạ
Trầu này têm tối hôm qua
Dấu cha, dấu mẹ đem ra cho chàng.
 

Suốt thời gian này, nàng và người yêu đă có với nhau khá nhiều kỷ niệm nên thợ Trong đó, mỗi cảnh sắc thiên nhiên họ đă cùng nh́n ngắm; mọi nơi chốn họ đă
cùng đi qua... không những là chứng nhân cho cuộc t́nh này, mà c̣n là đơn vị để so sánh thực tại t́nh yêu của họ :
Nước sông Tô vừa trong, vừa mát
Em ghé thuyền vào đỗ sát thuyền anh.
Dừng chèo muốn ngỏ tâm t́nh
Sông bao nhiêu nước thương ḿnh bấy nhiêụ

 

T́nh yêu của nàng và chàng đă chan ḥa trong không gian, đă tràn ngập trên cây cỏ... Dưới con mắt yêu đương của nàng, giữa không gian và t́nh người không c̣n biên giới nữa; nàng không c̣n nhận biết, t́nh yêu của nàng bát ngát mênh mông như đồng lúa, hay đồng lúa mênh mông bát ngát như t́nh yêu của nàng :
Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng
thấy mênh mông bát ngát
Đứng bên tê đồng, ngó bên ni đồng
thấy bát ngát mênh mông.

 

Rồi tới một ngày nào đó chàng phải rời xa, phải trở về cố hương. V́ quá quyến luyến ai, nàng thường viện cớ này cớ nọ, năn nỉ chàng nán lại :
Gió vàng hiu hắt đêm thanh
Đường xa, dặm vắng xin anh đừng về.
 

Nếu không thể đặng đừng, nàng tha thiết xin chàng :
Chàng về để áo lại đây
Pḥng khi em nhớ cầm tay đỡ buồn.
 

Nàng quá bịn rịn nên chi đă ba phen lên ngựa, chàng vẫn chưa thể dứt áo mà đi :
Ba phen lên ngựa ra về
Cầm cương níu lại xin đề câu thợ
Câu thơ ba bốn câu thơ
Câu đợi, câu chờ, câu nhớ, câu mong.
 

Trong giây phút từ ly ấy,nàng không quên dặn ḍ khích lệ chàng, hăy vững ḷng tin ở tương lai tốt đẹp mà cố gắng thuyết phục cha mẹ chấp nhận cuộc hôn nhân
này :
Anh về em nắm cổ tay
Em dặn câu này anh chớ có quên
Non sông đă nặng lời nguyền
Đừng non tay lái cho thuyền lật ngang
Muốn sang, khảm cố mà sang.
 

Riêng nàng xin hứa, sẽ một ḷng ǵn vàng, giữ ngọc đợi người :
Duyên đôi ta thề nguyền từ trước
Biết bao giờ ta được cùng nhaụ
Tương tư mắc phải mối sầu
Em đây vẫn giữ lấy mầu đợi anh.
 

Không chỉ riêng nàng, cả chàng cũng nguyện giữ ḿnh trong sạch, chờ ngày thành hôn :
Mẫu đơn nở cạnh nhà thờ
Đôi ta trinh tiết đợi chờ lấy nhaụ
 

Lời cuối cho chàng là nỗi băn khoăn không biết bao giờ chàng trở lại :
Nhạn về bể bắc nhạn ơi
Bao thuở nhạn hồi để én đợi trông ?
 

Và giờ đây chàng đă thực sự lên đường. Nàng đă tiễn đưa ai bằng hai hàng nước mắt :
Đưa nhau một bước lên đường
Cỏ xanh hai dăy mấy hàng châu sạ
 

Và nàng c̣n đứng nh́n với theo măi cho tới khi bóng chàng khuất hẳn, chỉ c̣n đây một ḿnh nàng nhỏ bẻ, cô đơn trước không gian bao la, sông nước mênh mông, rừng cây thăm thẳm :
Anh đi em một ngó chừng
Ngó sông sông rộng, ngó rừng rừng sâụ
 

Và từ đó,nỗi nhớ, niềm thương không lúc nào nguôi ngoai :
Một thương, hai nhớ, ba sầu
Cơm ăn chẳng được, ăn trầu cầm hơị
Thương chàng lắm lắm chàng ơi
Biết đâu thanh vắng mà ngồi thở than.
 

Tâm sự riêng của nàng không thể bày tỏ cùng ai, có chăng là ngọn đèn dầu trong đêm khuya khoắt. Thương thay ! ngọn đèn cũng đă tắt lụi để ḿnh nàng cô đơn, ṿ vơ, gậm nhấm mối sầu xa cách :
Đêm khuya thắp chút dầu dư
Tim lan cháy lụn, sầu tư một ḿnh.
 

Tin tức của ai một ngày một vắng, nhưng nàng đă quyết tâm đợi chờ :
Sông sâu cá lội mất tăm
Chín tháng cũng đợi một năm cũng chờ.
 

Và rồi :
Dầu xa, dầu cách mấy năm
Nhưng em cũng phải chí tâm đợi chàng.
 

Và :
Một chờ, hai đợi, ba trông
Bốn thương, năm nhớ, bảy tám chín mong, mười t́m.
 

Vâng, đúng thế :
Thương nhau nên phải đi t́m
Nhớ nhau một lúc như chim lạc đàn.
 

Nàng là phận gái, đâu dám phiêu lưu, nên những ao ước
:Ước ǵ có cánh như chim
Bay cao, liệng thấp đi t́m người thương.
Và ngày ngày chỉ biết nh́n về hướng chàng đi để mong
thấy bóng ai về. Nhưng than ôi:
Núi cao chi lắm núi ơi
Núi che mặt trời, chẳng thấy người thương.

 

Nhiều lúc quá tủi thân, nàng t́m một xó vắng ngồi khóc, để mặc cho hai ḍng nước mắt dầm dề tuôi rơi:
Nhớ ai em những khóc thầm
Hai hàng nước mắt đầm đầm như mưạ
 

Trong đám chị em bạn bè, có người biết được t́nh cảnh thương nhớ, đợi chờ của nàng, đă lên tiếng khuyên nhủ :
Duyên kia ai đợi mà chờ
T́nh kia ai tưởng mà tơ tưởng t́nh ?
Nhưng nàng không muốn nghe, một mực khẳng định :
Tôi thương người ấy nhiều nhiều
Người ấy thương lại bao nhiêu mặc ḷng.

 

Và nàng vẫn thầm hỏi ai kia c̣n nhớ đến nàng chăng?
Riêng nàng, nguyện một dạ thủy chung đợi chờ:
Thuyền ơi có nhớ bến chăng
Bến th́ một dạ khăng khăng đợi thuyền.

 

B. KHI ĐĂ LẬP GIA Đ̀NH
Thời gian lặng lẽ trôi qua, rồi một ngày kia :
Nhờ ơn cô bác giúp lời
Chị em giúp của, ông trời định đôị
 

Chàng trai đă được cha mẹ chấp thuận trở lại chốn cũ, cưới người t́nh xưạ Sau khi đă đủ lễ bộ "tiền cưới trao tay", "tiền cheo rấp nước", chàng đă được phép đón dâu đị Khao khát là thế, chờ đợi là thế mà khi xuất giá vu qui, người thiếu nữ phải rời xa cha mẹ, rời xa mái nhà thân yêu, đă không khỏi ngậm ngùi lưu luyến :
Ra đi ngó trước ngó sau
Ngó nhà mấy cột, ngó cau mấy buồng.
 

Nhưng :
Thuyền phải theo lái, gái phải theo chồng
Chồng đi hang rắn hang rồng cũng theọ
 

Nay lấy được người chồng yêu thương, xứng ư vừa đôi là nàng đă được an ủi rất nhiềụ Về đến nhà chồng, khi tiệc tùng đă xong, bà con đă ra về, trong pḥng riêng chỉ c̣n nàng đối diện với người thương, nói làm sao xiết cái hạnh phúc của vợ chồng nàng trong đêm tân hôn ấỵ Chúng ta thử tưởng tượng một mẫu đối thoại dí dỏm của cô dâu chú rể trong đêm động pḥng hoa chúc. Cô dâu e lệ hỏi chú rể :
Đêm khuya thiếp mới hỏi chàng
Cau xanh ăn với trầu vàng xứng chăng?
 

Chú rể sung sướng hiêu hiêu đắc chí trả lời :
Trầu vàng nhá với cau xanh
Duyên em sánh với t́nh anh tuyệt vời !
 

Sau đó, chàng bắt đầu nịnh vợ nhưng rồi lại hơi tỏ ư ghen bóng ghen gió. Thật ra, đây chỉ là một cách nói làm duyên với cô vợ mới cưới mà thôi :
Cổ tay em trắng lại tṛn...
Để cho ai gối đă ṃn một bên ?
 

Cô dâu hẳn sẽ trả lời, đại khái là :
Thân em như tấm lụa đào
Dám đâu xé lẻ vuông nào cho aị
 

Dù đă biết chắc t́nh yêu tuyệt đối thủy chung của vợ, chàng vẫn muốn được nàng xác định một lần. Sau khi đă thỏa ḷng mong đợi, chàng sung sướng tận hưởng
cái hạnh phúc đầu gối tay ấp của ḿnh :
Gối chăn gối chiếu không êm
Gối lụa không mềm bằng gối tay em !
 

Và hai vợ chồng đă măn nguyện cho cuộc hôn phối tốt đẹp này :
Anh lấy được em, bơ công ao ước
Em lấy được anh, thỏa dạ ước ao !

1. Bổn phận đối với gia đ́nh nhà chồng.
Sau cái đêm tân hôn ân ái mặn nồng đó, chàng trai biết ḿnh phải làm ǵ :
Dạy con từ thuở c̣n thơ
Dạy vợ từ thuở bơ vơ mới về.
 

Chàng rất mực khôn khéo, chàng hiểu rơ tâm lư đàn bà :
Chim khôn chết mệt v́ mồi
Người khôn chết mệt v́ lời nhỏ tọ
 

Chàng đă nhỏ to với cô vợ mới cưới những ǵ ?
Mẹ già khó lắm em ơi
Nhịn ăn nhịn mặc nhịn lời mẹ cha
Nhịn cho nên cửa, nên nhà
Nên kèo, nên cột, nên xà tầm vông.
Nhịn cho nên vợ nên chồng
Th́ em coi sóc lấy trong cửa nhà.
 

Và :
Liệu mà thờ kính mẹ cha
Đừng tiếng nặng nhẹ người ta chê cườị
 

Được vuốt ve tự ái, được khích lệ bởi t́nh yêu thương, người thiếu phụ nhất định sẽ đủ sức chịu đựng mà vượt qua mọi khó khăn trong cảnh làm dâu, thực hiện được trọn vẹn bổn phận của người đàn bà, "Có chồng phải gánh giang san nhà chồng".
 

Ngoài bổn phận thay chồng phụng dưỡng cha mẹ chồng :
Tôm càng lột vỏ bỏ đuôi
Giă gạo cho trắng mà nuôi mẹ già.
Mẹ già là mẹ già anh
Em vô bảo dưỡng cá canh cho thường.
 

Nàng c̣n phải có ư tứ, giữ ǵn từng lời ăn tiếng nói với mọi người xung quanh :
Làm dâu khổ lắm ai ơi
Vui chẳng dám cười, buồn chẳng dám than.
 

Phải thức khuya dậy sớm coi sóc việc nhà :
Năm canh th́ ngủ lấy ba
Hai canh coi sóc cửa nhà làm ăn.
 

Nếu may mắn được cha mẹ chồng là người hiền đức, biết điều, thấy nàng dâu đảm đang, nết na th́ cũng nể v́ :
Hoa thơm ai chẳng muốn đeo
Người khôn ai nỡ nói nhau nặng lờị
 

Hoặc :
Hoa thơm ai chẳng nâng niu
Người khôn ai chẳng mến yêu mọi bề.

 

Nàng c̣n được cả họ hàng nhà chồng quư mến :
Hạt lúa vàng, hạt thóc cũng vàng
Anh yêu em, bác mẹ họ hàng cũng yêụ
 

Th́ nàng sẽ được sống những ngày êm đềm, hạnh phúc trong gia đ́nh nhà chồng. Trong trường hợp này, ta sẽ không ngạc nhiên khi thấy nàng dâu đă t́m thấy ở
người mẹ chồng hiền đức bao dung đó, một hương vị ngọt ngào đậm đà của t́nh mẫu tử :
Mẹ già như chuối ba hương
Như cơm nếp một như đường mía laụ
 

Chăm sóc hầu hạ cha mẹ chồng, nàng lại chạnh nghĩ đến cha mẹ ḿnh:
Vẳng nghe chim vịt kêu chiều
Bâng khuâng nhớ mẹ chín chiều ruột đau.
Chiều chiều ra đứng ngơ sau
Trông về quê mẹ ruột đau chín chiềụ
 

Nhiều khi nhớ quá, nàng chẳng thiết ăn uống :
Gió đưa cây cửu lư hương
Từ xa cha mẹ thất thường bữa ăn.
Sầu riêng cơm chẳng muốn ăn
Đă bưng lấy bát lại dằn xuống mâm.
 

Từ ngày lấy chồng xa xứ, có muốn thăm hỏi cha mẹ cũng rất khó khăn. Nàng thương cha mẹ nàng đă không được hưởng cái hạnh phúc có con gái lấy chồng gần :
Có con mà gả chồng gần
Có bát canh cần nó cũng đem chọ
 

Hoặc :
Có con mà gả chồng gần
Nửa đêm đốt đuốc đem phần cho chạ
 

Để tỏ ḷng báo đáp trong muôn một, mỗi khi nghe tin ai sắp về quê mẹ , nàng vội vàng gửi gấm chút quà với tất cả tấm ḷng hiếu kính ,xót xa :
Ai về tôi gửi buồng cau
Buồng trước kính mẹ, buồng sau kính thầỵ
Ai về tôi gửi đôi giầy
Pḥng khi mưa nắng để thầy mẹ đi

2. Bổn phận đối với con, thiên chức làm me..

Ngoài bổn phận đối với gia đ́nh nhà chồng, người phụ nữ c̣n có bổn phận đối với con, nói khác đi, là bổn phận làm mẹ, một thiên chức thiêng liêng của người phụ nữ. Từ khi con mới là thai nhi trong bụng, cho đến lúc sinh ra đời, nàng đă chịu bao nỗi vất vả :
Con mẹ có thương mẹ thay
Chín tháng mười ngày, mang nặng đẻ đau
 

Thuở con c̣n tấm bé, nàng phải thức khuya dậy sớm, chăm sóc cho con từng miếng ăn, giấc ngủ :
Gió mùa thu mẹ ru con ngủ
Năm canh chầy thức đủ năm canh.
 

Nàng sung sướng theo dơi từng phát triển lớn khôn của con thơ :
Con ăn, con bú, con nô
Con lẫy, con ḅ, con chững, con đi
Biết bao bú mớm bù tŕ.
 

Gặp cảnh nhà nghèo, mưa dột, nàng vội nhường chỗ khô ráo cho con :
Bên ướt mẹ nằm, bên ráo con lăn.
Nếu bị chồng phụ bạc, bỏ bê gia đ́nh, nàng một ḿnh vất vả nuôi con. Thân nàng chẳng quản, chỉ thương cho con phải chịu thiếu thốn :
Nước non lận đận một ḿnh
Thân c̣ lên thác xuống ghềnh bấy naỵ
Ai làm cho bể kia đầy
Cho ao kia cạn cho gầy c̣ con.
 

Trong trường hợp người chồng chẳng may mất sớm, nàng phải làm ăn cơ cực, không chỉ ban ngày, mà đôi khi lặn lội cả đêm khuya mới mong kiếm đủ tiền nuôi bầy con dạị Lại khi xẩy cảnh hiểm nguy, nàng sẵn sàng chịu trận, miễn sao vẫn giữ được tiết sạch giá trong để  bảo vệ đời sống tinh thần cho các con :
Con c̣ mà đi ăn đêm
Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống aọ
Ông ơi ông vớt tôi nao
Tôi có ḷng nào ông hăy xáo măng.
Có xáo th́ xáo nước trong
Đừng xáo nước đục đau ḷng c̣ con.

 

Người mẹ thương con đến thế, làm sao có thể bỏ con một ḿnh mà bước đi bước nữa :
Trời mưa bong bóng bập bồng
Mẹ đi lấy chồng, con ở với ai ?
 

Điều đó cho thấy, nàng không bước đi bước nữa, không phải v́ cái danh hăo "tiết hạnh khả phong" mà chính v́ ḷng thương con vô bờ, vô bến của người me.. Lại những khi con đau ốm hay gặp hoạn nạn th́ ḷng mẹ như nát, như tan :
Con chim trên rừng kêu thánh tha thánh thót
Mẹ thương con cắt ruột xẻ haị
 

Rồi với thời gian, con càng khôn lớn, bổn phận của mẹ càng khó khăn :
Miệng ru mắt nhỏ hai hàng
Nuôi con càng lớn mẹ càng thêm lo
 

V́ sao? V́ nàng biết, ngoài sự chăm sóc thương yêu, bây giờ nàng c̣n có trách nhiệm giáo dục trẻ thơ cho nên người hữu du.ng. Nàng muốn các con nghe nàng, không chỉ bằng trái tim thương yêu mà bằng cả lư trí xét đoán phải trái nữa :
Con ơi muốn nên thân người
"Lắng tai" nghe lấy những lời mẹ chạ
 

Đối với con gái, nàng dậy dỗ rất kỹ về nữ công nữ hạnh, sửa soạn cho con trở thành người phụ nữ hoàn toàn sau này :
Gái th́ giữ việc trong nhà
Khi vào canh cửi khi ra thêu thùa
Ngoài ra ,con gái cũng cần phải biết :
Học buôn học bán cho tày người tạ
Con đừng học thói chua ngoa
Họ hàng ghét bỏ người ta chê cườị
Dù no, dù đói cho tươi
Khoan ăn bớt ngủ liệu bài lo toan.
 

Đối với con trai, nàng khuyến khích con chăm chỉ học hành, mong có ngày tạo nên sự nghiệp:
Con ơi con học cho cần
Bút nghiên cha sắm, áo quần mẹ maỵ
Con ơi con học cho hay
Có công mài sắt có ngày nên kim.
 

Và không quên nhắc nhở con, ăn ở sao cho ra người đạo nghĩa :
Nuôi con cho được vuông tṛn
Mẹ thầy dầu dăi xương ṃn gối long.
Con ơi cho trọn hiếu trung
Thảo ngay một dạ kẻo luống công mẹ thầỵ
 

Tóm lại, trong bổn phận làm mẹ, v́ quá thương con nàng đă gánh chịu bao nỗi khổ cực, với niềm mong ước duy nhất : con sẽ nên người !
Mẹ nuôi con bấy lâu rồi
Nuôi con cho đến ngày thành người mới nghẹ
 

Công tŕnh nuôi con của các bậc làm cha làm mẹ to tát là thế. Song bởi ḷng thương yêu con mà tự nguyên hy sinh nên các người chẳng bao giờ kể lể công ơn:
Chim trời ai dễ đếm lông
Nuôi con ai dễ kể công tháng ngàỵ
 

Ngay cả khi con đă khôn lớn ra đời, mẹ vẫn dơi theo từng bước con đị Phải thời chinh chiến, mẹ già lại gánh gạo tiễn con lên đường :
Chém cha cái giặc chết hoang
Làm cho thiếp phải gánh lương theo chồng.
Gánh từ xứ bắc xứ đông
Đă gánh theo chồng lại gánh theo con.
T

ừ đó, mẹ già lại ngày ngày khắc khoải chờ trông :
Mẹ trông con ngồi cầu Ái Tử
Vợ trông chồng ra đứng núi Vọng Phụ
Mỏi ṃn bóng xế trăng lu
Khác chi con ve kêu mùa hạ
Biết mấy thu cho nguôi ḷng
.
 

Ôi công cha ,nghĩa mẹ nói làm sao xiết !
Công cha như núi Thái Sơn
Nghĩa mẹ như nước trong nguồn chảy rạ

3-Bổn phận đối với chồng, thiên chức làm vơ..Ngay khi vừa bước chân về nhà chồng, cô dâu mới đă tự nguyện đem tất cả thiện chí, tài đức của ḿnh để xây dựng hạnh phúc gia đ́nh :
Nguyện với trăng già
Tơ hồng kết lại một nhà đầm ấm yên vuị
 

Việc đầu tiên, nàng bỏ bớt điểm trang, tỏ ra ta đây là gái đă có chồng :
Có chồng bớt áo thay vai
Bớt màu trang điểm kẻo trai nó lầm.
 

Rồi sẵn sàng cùng chồng chia ngọt sẻ bùi, đồng lao cộng khổ :
a. Nếu chồng nàng là con nhà nông, nàng vui vẻ cùng chàng
chia phần công tác.
Từ việc đồng áng:
Trên đồng cạn, dưới đồng sâu
Chồng cày, vợ cấy, con trâu đi bừạ
 

Đến chuyện bếp nước, quẩy cơm:
Trăng chưa cho lúa chín vàng
Cho anh đi gặt, cho nàng quẩy cơm.

 

Vào những tháng rảnh rỗi, nàng lại cùng chồng sửa sang
mái ấm gia đ́nh :
Em về cắt rạ, đánh gianh
Chặt tre, chẻ lạt cho anh lợp nhà.
Sớm khuya ḥa thuận đôi ta
Hơn ai gác tía, lầu hoa một ḿnh.

 

C̣n những ngày được mùa, tuy phải làm việc cực nhọc, đầu tắt mặt tối, nhưng nàng rất phấn khởi v́ biết rằng sẽ có đủ tiền đóng thuế, đóng sưu (tức chuộc sưu dịch) cho chồng. Chàng hẳn yên ḷng khi đă làm tṛn bổn phận công dân, lại được miễn hết các việc tạp dịch vất vả :
Tháng năm gặt hái đă xong
Nhờ trời một mẫu năm nong thóc đầỵ
Nong thóc đầy em say, em giă
Trấu ủ phân, cám bă nuôi heọ
Sang năm lúa tốt, tiền nhiều
Em đem đóng thuế, đóng sưu cho chồng.

 

Hơn nữa, nàng c̣n tính đến chuyện mua nhiêu, mua xă cho chồng để chàng có được chút danh phận với đờị Muốn thế, nàng tự nhủ, phải làm việc hơn nữạ Nghĩa là ngoài công việc đồng áng, nàng c̣n phải lo cửi canh để làm tăng gia ngân quĩ gia đ́nh :
Con rô nó rạch lên phên
Uốn tay cho mềm, dệt cửi cho ngoan.
Có tiền ta đóng việc quan cho chồng.
 

Một khi chồng nàng được dự vào hàng quan viên trong làng, chàng chẳng những không phải lo chuyện bị gọi đi phu phen tạp dịch cực khổ nữa, mà vào những ngày hội hè đ́nh đám, chàng c̣n được khăn đống áo dài, ăn trên ngồi trước, vẻ vang như ai (ư chỉ hàng chức sắc, là những người có khoa bảng, chức tước hoặc được phẩm hàm vua ban, hay những vị chức dịch trong làng).

b. Nếu chồng nàng là học tṛ.
Sống trong một xă hội trọng văn học cử nghiệp như xă hội VN ta, nếu nàng lấy được người chồng là học tṛ, đang theo đ̣i việc nghiên bút th́ nàng vô cùng hể
hả; nàng quyết ḷng nuôi chàng ăn học cho đến thành tài :
Em thời canh cửi trong nhà
Nuôi anh ăn học đăng khoa bảng vàng.
 

Hiện tại, nàng đang được sống trong cảnh êm đềm, thơ mô.ng. Khi th́ vợ chồng làm việc chung bóng dưới đèn :
Em ngồi canh cửi trong khung
Anh đến ngồi học cùng chung một đèn.
 

Khi th́ bên nhau dưới ánh trăng thanh :
Sáng trăng giải chiếu hai hàng
Bên anh đọc sách, bên nàng quay tợ
 

Nàng không quản ngại thức khuya dậy sớm chăm sóc, nhắc nhở chồng trau luyện thi phú, dùi mài kinh sử :
Khuyên anh đọc sách, ngâm thơ
Dầu hao thiếp rót, đèn mờ thiếp khêụ
Và :
Canh một dọn cửa, dọn nhà
Canh hai dệt cửi, canh ba đi nằm.
Canh tư bước sang canh năm
Tŕnh anh dậy học chớ nằm làm chị
 

Để khích lệ chồng cũng như ḿnh vượt thắng những giây phút nhọc nhằn, lười biếng, chán nản... nàng vẽ ra một tương lai xán lạn khi chàng được đăng khoa bảng vàng :
Nữa mai chúa mở khoa thi
Bảng vàng chói lọi kia để tên anh.
 

Và nhất là cảnh tượng huy hoàng, náo nhiệt trong ngày chàng tân khoa tiến sĩ vinh qui bái tổ :
Vơng anh đi trước, em th́ vơng sau
Tàn, quạt, hương án theo hầu
 

Rước vinh qui về nhà bái tổ
Ngả trâu ḅ làm lễ tế vua
Họ hàng ăn uống say sưa
 

Hàng tổng, hàng xă mừng cho ông nghè. Ngoài ra, chàng c̣n làm vẻ vang tổ tông và bảo đảm cho gia đ́nh một đời sống sung túc, danh giá :
Trước là vinh hiển tổ tông
Sau là xiêm áo thảnh thơi
Ơn trời, lộc nước đời đời hiển vinh.
 

Dám hỏi trong xă hội ta xưa kia, có bao nhiêu chàng trai khoa danh hiểu đạt mà không nhờ vào sự khích lệ và tận t́nh giúp đỡ của các bậc hiền phụ

c. Nếu chồng nàng là lính.
Một khi có lệnh vua chúa ban ra, cắt cử mỗi làng phải đóng góp bao nhiêu binh lính, th́ làng cứ tính theo tỷ số dân đinh của ḿnh mà lo liệu cho đủ. Trường hợp chồng nàng bị đăng lính. Nàng thiết nghĩ, âu đó cũng là nghĩa vụ của chàng đối với vua với nước nên không dám cản ngăn. Nàng chỉ xin hứa một điều, ở nhà, sẽ chăm lo gánh vác việc gia đ́nh cho chàng được an ḷng ra đi :

Khuyên anh đi lính cho ngoan

Cho dân được cậy, cho quan được nhờ.
 

Và :
Anh ơi phải lính th́ đi
Việc nhà đơn chiếc đă th́ có tôi
 

Nhưng nghĩ đến nông nỗi vất vả của chồng trong suốt thời hạn đi lính, kéo dài có tới sáu năm, khi đến mười năm th́ ḷng nàng rất đỗi xót xạ Thế nên, mỗi bước chân tiễn đưa là mỗi tiếng than khóc tỉ tê :
Con c̣ lặn lội bờ sông
Gánh gạo đưa chồng tiếng khóc nỉ non.
 

Từ ngày chồng nàng đi lính xa nhà đến giờ, nàng xiết bao cô đơn, sầu khổ :
Anh đi lưu thú Bắc thành
Để em khô héo như cành mai khộ
Phượng hoàng lẻ bạn sầu tư
Em đây lẻ bạn cũng như phượng hoàng.
 

Trường hợp chồng nàng là trai thời loạn. Đọc kinh sử nước nhà chúng ta đă rơ, từ thời lập quốc đến nay, chinh chiến xẩy ra triền miên; hết ngoại xâm (Trung Hoa một ngàn năm, Pháp một trăm năm) lại đến nội chiến, huynh đệ tương tàn (Lê-Mạc, Tri.nh-Ma.c, Tri.nh-Nguyễn, Tây Sơn--Nguyễn), chưa kể đến những cuộc vua quan đem quân đi chinh phạt Chân lạp, Thủy Chân Lạp với những cuộc nổi dậy của nông dân chống lại triều đ́nh Huế. Đến đời chúng ta, sau năm 1954, Nam Bắc lại phân tranh v́ ư thức hệ Quốc - Cộng ... đă khiến biết bao gia đ́nh phải ly tán, vợ chồng cách xạ Làm trai thời loạn, nếu chồng nàng không bị động viên th́ cũng v́ ḷng ái quốc mà tự nguyện nhập ngũ, ṭng chinh.
Do ư thức được nghĩa vụ thiêng liêng của chồng trong cơn quốc biến, nàng không dám để cho nước mắt nhi nữ thường t́nh làm nhụt chí khí nam nhi, mà trái lại, đă khẳng khái khích lệ chồng mau mau lên đường phụng quốc:
Anh đi theo chúa Tây Sơn
Em về cầy cuốc mà thương mẹ già.
(Thời Tây Sơn đại phá quân Thanh)
 

Tổ tiên để lại em thờ
Anh ra ngoài ải cầm cờ theo vua
(Thời vua Hàm Nghi xướng hịch cần vương)
v.v...
 

Nàng xin hứa với chàng một dạ son sắt, thủy chung đợi
chờ :
Đá ṃn, nhưng dạ chẳng ṃn
Tào khê nước chảy, hăy c̣n trơ trợ

 

Xưa nay chinh chiến mấy ai về ?... Nàng chinh phụ của chúng ta đă ôm con chờ chồng cho đến hơi thở cuối cùng. Cái chết của nàng đă được huyền thoại hóa, nàng ôm con lên non ngóng chinh phu, hóa đá thành núi Vọng phụ Từ đó, hồn nàng đă nhập vào hồn thiêng sông núi; và tượng đá h́nh nàng ôm con chờ chồng đă trở thành một biểu tượng cho t́nh yêu son sắt, thủy chung của người chinh phụ đối với chinh phu, nói rộng ra, của người phụ nữ VN đối với nguời bạn trăm năm. Trên khắp giải đất VN của chúng ta đă có biết bao người ly phụ, một dạ keo sơn gắn bó, thủ tiết đợi chờ người bạn đời như vậỵ Bởi thế, nhiều nơi có núi vọng phu :
Đồng Đăng có phố Kỳ Lừa
Có nàng Tô Thị đứng chờ đợi aị

Vọng Phu cảnh đẹp núi Nhồi
Có nàng chinh phụ phương trời đăm đăm.

B́nh Định có núi vọng phu
Có đầm Thị Nại, có cù lao xanh.

 

Đời sống thường nhật. C̣n nói chung về đời sống thường nhật của người thiếu phụ VN th́ ngoài sự đảm đang, nàng c̣n biết khéo léo chiều chuộng từng sở thích của chồng :
Đốt than, nướng cá cho vàng
Lấy tiền mua rượu cho chàng uống chơị
Pḥng khi khách có đến nơi
Cơm bưng, rượu rót cho vui ḷng chồng.

 

Và:
Thương chồng nấu cháo le le
Nấu canh bông bí, nấu chè hạt sen.
 

Nàng biết, những món ăn ngon chính là một trong những bí quyết ǵn giữ hạnh phúc lứa đôị Người đàn ông đi xa thường hay nhớ đến những món ăn ngon của vợ, lại mau mau quay về tổ ấm gia đ́nh :
Anh đi, anh nhớ quê nhà
Nhớ canh rau muống, nhớ cà dầm tương.
Gặp khi chồng đau ốm , nàng tận tụy săn sóc :
Tay nâng chén thuốc, miếng gừng
Gừng cay, thuốc đắng xin đừng có quên.
 

Hay :
Tai em nghe anh đau đầu chưa khá
Em băng rừng chi xá, bẻ nạm lá về xông.
Ở làm sao đây cho trọn nghĩa vợ chồng
Đổ mồ hôi ra em chặm, ngọn gió lồng em che

 

Nàng c̣n biết giữ thể diện cho chồng :
V́ chàng thiếp phải mua mâm
Những như thân thiếp bốc thầm cũng xong.
 

Những khi chồng nóng giận, nàng hiểu rằng :
Chồng giận th́ vợ bớt lời
Cơm sôi bớt lửa, một đời không khệ
Nên đă thỏ thẻ làm lành :
Tḥ tay vuốt ngực chung t́nh
Nước sôi c̣n nguội huống chi ḿnh giận tôị
 

Gặp phải lúc người chồng say mê cờ bạc, rượu chè (trà) th́ nàng t́m lời khéo léo can ngăn :
Anh ơi anh ở lại nhà
Thôi đừng cờ bạc nữa mà hư thân.
Tham chi những của phù vân
Lỡ ra công nợ nhiều phần xấu xa

 

Lại khi chồng sinh thói nguyệt hoa, ra đường mê gái, về nhà chê vợ ỉ ôi :
Cam sành chê đắng, chê hôi
Hồng xiêm chê lạt, cháo bồi khen ngon.

 

Nàng tuy buồn tủi nhưng vẫn nhỏ nhẹ khuyên lơn :
Anh ơi anh ở lại nhà
Thôi đừng vui thú nguyệt hoa chơi bờị

Có tiền kẻ rước, người mời
Hết tiền chẳng thấy một người nào ưạ

 

Không nghe lời vợ khuyên can th́ chớ, chồng nàng c̣n giở thói vũ phu, mắng chửi, đánh đập nàng, nàng chỉ biết nhẫn nhục van xin :
Giang tay đánh thiếp sao đành
Tấm rách ai vá, tấm lành ai maỵ
 

Nhiều khi nàng c̣n phải nhẫn nhục hơn nữa ḱa, nghĩa là ngậm bồ ḥn làm ngọt, vui vẻ, chấp thuận lấy vợ bé cho chồng cho yên cửa, yên nhà:
Chồng giận th́ vợ làm lành
Miệng cười tủm tỉm thưa anh giận ǵ.
Anh ơi, anh giận em chi
Muốn lấy vợ bé em th́ lấy chọ
 

Sống dưới chế độ phụ quyền duy lư của Nho giáo, quyền người cha, người chồng rất lớn. Nho giáo coi trọng chữ hiếu mà đầu mối chữ hiếu là sinh con trai để nối dơi tông đường, phụng thờ cha mẹ tổ tiên. Nhà nào có đông con, nhiều cháu trai th́ cho là đại phúc. Quan niệm này mặc nhiên chấp nhận cho người đàn ông được quyền năm thê, bẩy thiếp. Đó chính là lư do khiến họ dễ sinh ḷng nọ, tâm kia :
Đàn ông năm bẩy lá gan
Lá ở cùng vợ, lá toan cùng ngườị

 

Nếu nàng thiếu phụ của chúng ta chẳng may không có con trai, nàng chẳng những phải chủ động đứng ra cưới vợ bé cho chồng, mà từ đó c̣n bị chồng phụ rẫy, hắt hủi; vậy mà vẫn một niềm chịu đựng, một dạ thủy chung :
Chàng ơi đánh thiếp làm chi
Thiếp như cơm nguội những khi đói ḷng.
 

Lại có những trường hợp nàng dâu nhà nghèo, gặp phải bà mẹ chồng cay nghiệt; nhất là trước kia nhà gái lại thách cưới quá nhiều khiến bà giận, bà tức, từ đó mới nẩy sinh tâm lư trả thù nàng dâu, "Mất tiền mua mâm, bà đâm cho thủng!". Nàng dâu trở thành cái bia đưa lưng chịu đ̣n :
Đêm nằm lưng nỏ bén giường
Mụ già đă xốc vô buồng kéo ra
Bảo lo con lợn, con gà
Lo cối xay lúa, quét nhà, nấu cơm.
Ốm đau mụ nỏ có thương
Mụ hành, mụ hạ đủ đường khốn thân.
Tối về bưng bát cơm ăn
Mụ cầm cái đọi , mụ quăng vô ngườị
 

Gặp cảnh ngộ này nhiều khi nàng dâu chịu không thấu phải tính chuyện thoát ly; nhưng nghĩ đến nông nỗi phải bỏ chồng nàng lại dùng dằng chẳng nỡ :
Nỗi về, nỗi ở chưa xong
Bối rối trong ḷng như đánh cờ vâỵ

 

Cuối cùng, nàng đă quyết định ngả theo t́nh cảm, chấp nhận ở lại làm nạn nhân của bà mẹ chồng khắc nghiệt để được trọn t́nh, vẹn nghĩa phu thê :
Vợ chồng đầu gối má kề
Ḷng nào mà bỏ mà về cho đang.

Hồ về chân lại đá ngang
Về sao cho được, cho đang mà về.

 

Có thể nói, chính nhờ những đức tính đảm đang, chịu thương chịu khó, tận tụy, nhẫn nhục, hy sinh, thuỷ chung, nghĩa t́nh này mà hầu hết những người phụ nữ VN xưa đă xây dựng và bảo vệ được hạnh phúc gia đ́nh.

Kết luận :

Tóm lại, qua những câu ca dao và dân ca nói về những nét đẹp của người phụ nữ VN xưa, qua nhiều giai đoạn, cùng nhiều khía cạnh trong cuộc đời như vừa tŕnh bày, chúng ta đă rơ : không phải chờ đến khi người Trung Hoa sang đô hộ nước ta, dạy dân ta lễ nghĩa Nho giáo Khổng Mạnh, chúng ta mới biết đến trung-hiếu-tiết-nghĩa, mà thực ra, chúng ta đă biết những điều ấy từ ngàn xưa (có thể chứng minh thêm bằng truyện cổ tích Bánh dầy bánh chưng, Trầu cau... có từ đời Hùng Vương).
 

Tuy nhiên, chúng ta không phủ nhận công của Nho giáo đến với dân tộc này, đă giúp chúng ta xưng danh và định nghĩa những t́nh cảm ấỵ Và nhờ Hán Nho, Tống Nho hệ thống hóa những liên hệ t́nh cảm giữa con người với nhau, tạo nên một nền luân lư đạo đức, khi truyền sang nước ta ,đă giúp cho nhiều người xấu không dám làm bậy, khiến ông cha ta đă bảo tồn và phát huy được một nền văn hóa tốt đẹp cho dân tộc.
 

Thực ra, những giáo điều duy lư cứng nhắc cùng những lễ nghi qui ước xă hội khe khắt của Hán Nho, Tống Nho chỉ được những người trong giai cấp thống trị và những nhà Nho bảo thủ của ta xưa bắt vợ con triệt để tuân theo; c̣n đám quảng đại quần chúng th́ chỉ thuận theo những ǵ hợp với t́nh cảm và phong tục, tập quán của dân tộc. Chúng ta c̣n khác Hán Nho, Tống Nho ở điểm chúng ta làm bổn phận, có theo qui ước xă hội chăng nữa, cũng không phải v́ h́nh thức bề ngoài, v́ giáo điều bắt buộc, mà bằng con tim dạt dào yêu thương, bằng tấm ḷng hy sinh, đôn hậu, hiếu nghĩa, thủy chung của người VN  (Những ǵ giả dối, bề ngoài thường bị đả kích, mỉa mai qua ca dao trào phúng hay ca dao ngụ ngôn).
 

Xă hội ngày nay đă quá đổi thay, những vấn đề phụ nữ là nạn nhân của chế độ phụ quyền duy lư của Nho giáo như bị thất học, bị bóc lột, bị hạ giá, bị là nạn nhân của cảnh lấy vợ chỉ để sinh con nối dơi tông đường và hầu hạ gia đ́nh nhà chồng, cùng cảnh vợ bé con thêm... không được nói đến nữạ Mà vấn đề được đặt ra là : Trong nếp sống văn minh vật chất hiện đại, người phụ nữ VN, ngoài việc đi làm để chia sẻ gánh nặng kinh tế với chồng (đôi khi v́ hoàn cảnh riêng c̣n phải gánh vác một ḿnh), người phụ nữ c̣n có bổn phận đóng góp công sức để xây dựng quốc gia xă hội, th́ trước sự bành trướng cá nhân chủ nghĩa của xă hội tự do Âu Mỹ, cũng như chủ trương coi phụ nữ chỉ là công cụ lao động, và sự giáo dục con em phó thác cho cơ quan nhà nước của xă hội cộng sản, liệu chúng ta, những người phụ nữ VN, ở trong cũng như ở ngoài nước, có c̣n duy tŕ được những nét đẹp tinh thần khả ái có từ ngàn xưa nữa không ?
 

Nếu để ư cuộc sống của bà con xung quanh, hoặc qua sách báo, chúng ta hẳn thấy, từ mấy chục năm nay, những đức tính cao quí như nhẫn nại, đảm đang, chung thủy, hy sinh... truyền thống của phụ nữ VN đă có nhiều dịp thử thách. Và chúng ta phải mừng rằng , chỉ trừ một thiểu số phụ nữ thiếu căn bản giáo dục, hoặc tính khí nông nổi mới bị chi phối, bị quyến rũ bởi ngoại cảnh; c̣n đại đa số phụ nữ VN, dù sống trong hoàn cảnh khó khăn nào cũng cố gắng chu toàn bổn phận làm con, thiên chức làm vợ và làm mẹ của ḿnh. Để kết thúc cho bài nói chuyện về những nét đẹp của người phụ nữ VN qua ca dao dân ca này, chúng tôi xin được giới thiệu 4 câu thơ mà chúng tôi đă được học ngay từ lớp Nhất, tại Trường Tiểu Học Hàng Cót Hà Nội với cô giáo Mai Thị Trí .Bốn câu thơ này đă đúc kết những nét đẹp tinh thần của người phụ nữ VN như chúng ta vừa thấy, với ước mong ,những nét đẹp cao quí ấy sẽ tồn tại bất diệt với thời gian :
Hỡi cô gái VN tôi kính cẩn
Cúi chào cô, người vợ đảm, mẹ hiền.
Cô là hiện thân của ḷng kiên nhẫn
Của sự dịu dàng, t́nh âu yếm vô biên.

(Đằng phương)
 

Giáo sư Phạm thị Nhung
 

 

Sưu Tầm Tài Liệu và Web Design

  Hà Phương Hoài

Kỹ Thuật Truy Tầm

Hoàng Vân

Sưu tầm Nhạc Dân Ca

Julia Nguyễn
Xin vui ḷng liên lạc với  Trang Chủ về tất cả những ǵ liên quan đến trang web nầy
Copyright © 2003 Trang Ca Dao và Tục Ngữ
Last modified: 04/20/14